Ser İsaak Nyuton - Tarixin ən böyük alimi

Əksəriyyət üçün Nyuton, əlçatmaz hətta mifoloji bir fiqurdur, başına düşən almanın köməyi ilə kainatın sirlərini açan, zamanı aşan bir dahidir. Amma reallıq daha mürəkkəbdir. Bu məqalədə sizi 17-ci əsr İngiltərəsinə, Kembricin tozlu dəhlizlərinə, kimyagərin sirli laboratoriyasına və bir dahinin zehninin ən qaranlıq guşələrinə aparacağam. Bu məqalə, elmdə köklü dəyişikliklər edən, eyni zamanda həyatının sirli tərəfləri ilə maraq doğuran bir alimin həyat hekayəsidir.

Videonun əsas hissəsinə keçmədən öncə qeyd etmək istərdim ki, Nyutonun doğum günü, o doğulduğu zaman istifadə edilən Yuli təqviminə görə, 25 dekabr 1642-ci ildə qeyd olunur. Lakin müasir Qriqorian təqviminə görə o, 4 yanvar 1643-cü ildə anadan olub. Yəni, Nyutonun, deyimi yerindəysə, iki doğum günü var.

Nyutonun uşaqlığı

Nyuton dünyaya gəlməzdən üç ay əvvəl atasını itirdi. Vaxtından öncə doğulduğu üçün körpəlikdə həddən artıq zəif olub. Çoxları onun yaşayacağına inanmırdı. Əfsanəyə görə, onu qoyun dərisindən tikilmiş əlcəyə qoyublar, o, bir dəfə yerə düşüb və başı əzilib. O, uzun müddət xaç suyuna salınmamışdı. Nəhayət, bir müddət keçəndən sonra 1 yanvar tarixində xaç suyuna salınmış və körpəyə atasının şərəfinə İsaak adı verilib. Nyuton 3 yaşı tamam olanda anası ikinci dəfə ərə gedib. Balaca İsaak nənəsi Marqeri Eyskounun himayəsində qalıb. Tarixçilər belə hesab edirlər ki, bu erkən ayrılıq onun ruhunda dərin və ömür boyu sağalmayacaq bir yara qoyub. Bu fikirdən yola çıxaraq deyə bilərik ki, Nyuton içinəqapanıq, özünəinamsız bir uşaqlıq keçirib. Nyuton ögey atasını bəyənmirdi və 19 yaşına qədər işlədiyi günahlar siyahısına belə bir qeyd yazmışdı: “Atamı, anamı və evlərini yandırmaqla hədələmək.” Anasının bu evlilikdən 3 övladı olmuş və İsaakı qardaşı Uilyam Eyskouya tapşırıb. Bir dəfə dayısı Uilyam Eyskou Nyutonu əlində kitab dərin fikirlərə qərq olmuş halda müşahidə edib. Onun əlindəki kitaba nəzər salan dayısı, onun öz yaşına tamamilə uyğun gəlməyən mürəkkəb riyazi məsələlərə maraq göstərdiyini görmüş və anasından İsaakın təhsilini davam etdirməsi arzusunu nəzərə almasını xahiş edib.

Orta məktəbə başlamazdan əvvəl günəşin hərəkəti ilə bağlı araşdırma aparmışdı. 1653-cü ildə ögey atası vəfat edəndə Nyuton anası ilə birlikdə Vulstorpa qayıtdı. Təxminən on iki yaşından on yeddi yaşına qədər Nyuton Qrantamdakı Kral məktəbində təhsil alıb. Bu məktəbdə latın və qədim yunan dili tədris olunurdu və riyaziyyatla bağlı ilkin biliklərin bünövrəsi qoyulurdu. Anası Nyutonu məktəbdən uzaqlaşdırdı və 1659-cu ilin oktyabrında Vulstorpa qayıtdı. İkinci dəfə dul qalmış anası Nyutonu məktəbdən çıxararaq, təsərrüfatla məşğul olması üçün cəhd göstərdi. Lakin məktəbin direktoru Henri Stoks Nyutonun anasından onu yenidən məktəbə göndərməsini xahiş etdikdən sonra anası bu fikrindən vaz keçdi.

Məktəbə qayıdan Nyuton sıravi bir şagird deyildi. Mexaniki ixtiralar və kitablarla dolu otağı onun ilk laboratoriyası idi. O, məktəbdə sənətkarlığı ilə seçilirdi. Külək və su dəyirmanları, hətta ayaq mexanizmi ilə işləyən alətlər və məsafəni ölçən bir cihaz düzəltmişdi. Küləyin sürətini ölçmək üçün əlinə keçən sadə materiallardan istifadə etməsi onun eksperimental zehninin nə qədər erkən formalaşdığını göstərir. Lakin akademik cəhətdən o, əvvəllər çox da parlaq deyildi. Bu zəif parıltı məktəbdəki bir uşaqla dava edənə kimi davam etmişdi. Artur Storer adlı bu oğlan Nyutonun qarnına təpiklə vurmuşdu. Lakin Nyuton onu duelə çağırmış, dueldə onu döymüş və məktəbin ən yaxşı şagirdi olana kimi onun başını buraxmamışdı. Bu hadisə onun rəqabətcil və heç vaxt təslim olmayan xarakterini erkən yaşlarında ortaya qoymuşdu.

Kembric illəri

1661-ci ildə, 18 yaşında, o, Kembric Universitetinin Triniti Kollecinə kasıb xidmətçi tələbə kimi daxil oldu. Bu, onun üçün yeni bir dünyanın qapılarını açdı. Lakin bu dünya Nyutonun darıxdırıcı və qeyri-kafi hesab etdiyi Aristotel məntiqi və klassik fəlsəfə ilə dolu idi. Kembricdə o dövrdə Kopernik və Keplerin nəzəriyyələrinə məhəl qoyulmur, Qalileyin əsərləri tanınmır, mühitdə Aristotel fəlsəfəsi hökm sürürdü. O, Kopernik, Qaliley və Keplerin qadağan olunmuş kitablarını oxuyur, bununla kifayətlənməyərək öz dövrünün müasir fizik, riyaziyyatçı və filosoflarını da tədqiq edir, təkbaşına öyrənirdi. O, 1664-cü ildə təqaüdə layiq görülənə qədər ofisiant vəzifəsini yerinə yetirərək öz təhsil haqqını ödəyirdi. Triniti Kollecindəki ayrı-seçkiliklərə və rəqabət dolu mühitə baxmayaraq təqaüd almışdı. Bu seçimdə onun Kembricdəki əsas himayədarlarından biri olan Hamfri Babinqtonun böyük rolu olduğu düşünülür. Universitetdə oxuduğu müddət ərzində onun riyaziyyat və fizikaya marağı, biliyi və ustalığı hədsiz dərəcədə artmışdı. Nyuton bir yarmarkada astrologiya kitabı almış, lakin həndəsə və riyaziyyatı kifayət qədər bilmədiyi üçün astrologiyanı başa düşə bilməmişdi. Sonra Evklidin “Elementlər” kitabını oxudu. Lakin o, “Elementlər” kitabını o zaman bəyənmədiyini və Dekartın həndəsə kitabının onun diqqətini daha çox çəkdiyini bildirdi. 1664-cü ildə Dekartın "Həndəsə" əsəri ilə qarşılaşması onun həyatında dönüş nöqtəsi oldu. Bu kitabı anlamaq üçün dəfələrlə yenidən oxuyur, hər çətin hissənin əvvəlinə qayıdırdı. Elə həmin il məşhur qeydini "Quaestiones Quaedam Philosophicae" adlandırdığı dəftərə yazdı:

"Amicus Platon, amicus Aristoteles, magis amica veritas." yəni Platon mənim dostumdur, Aristotel mənim dostumdur, amma ən böyük dostum həqiqətdir.

Kembricdə oxuduğu ilk 6 il ərzində Nyuton kollecdəki bütün dərəcələrini keçib. Onun bütün gələcək kəşfləri bu illərdə hazırlanıb. 1665-ci ildə Nyuton bakalavr təhsilini bitirərək, magistr pilləsinə qədəm qoyub. Nyuton bu illərdə indiki dispersiya hadisəsi üzrə ilk təcrübələrini aparıb.

Mirabilis Annus

1665-ci ildə Avropanı bürüyən taun epidemiyası səbəbindən Kembric Universiteti bağlandı. Universitet bağlandığı üçün Nyuton Vulstorpa geri döndü. Bu məcburi iki illik təcrid tarixə "Möcüzələr İli" kimi düşdü. Fizik Lui More bu illərlə bağlı “Elm tarixində Nyutonun əldə etdiyi bu iki qızıl il ərzində müqayisə ediləcək başqa nailiyyət nümunələri yoxdur” demişdi. Burada sakit kənd həyatına başlayan 24 yaşlı alim əlinin altında heç bir kitab, heç bir cihaz olmadan, az qala tərkidünyalıq həyatı yaşayaraq dərin fəlsəfi fikirlərə qərq olmuşdu. Bu fikirlərin bəhrəsi ümumdünya cazibə qanunu oldu. Akademik Vladimir Vernadski Nyutona həsr olunmuş kitabında yazır: "Bir yay günü idi. Nyuton bağda açıq havada oturaraq düşünməyi çox sevirdi. Rəvayətə görə, yetişmiş almanın yerə düşməsi Nyutonun düşüncələrinə son qoyub… Nyuton çoxdan idi ki, cismlərin düşməsi barədə düşünürdü və mümkündür ki, almanın yerə düşməsi onu bir daha düşüncələrinə sövq etmişdi. Sonralar Nyuton yazırdı ki, ümumdünya cazibə qanunu formulunu Keplerin məşhur qanunlarının öyrənilməsi nəticəsində əldə edib". Əlbəttə ki, bu hekayə heç də sadə olmayan bir prosesin rəmzidir. Nyuton əvvəllər də Ayın hərəkəti haqqında düşünürdü. Nyutona yaxın olanların qeydləri göstərir ki, almanın düşməsini izləyərkən o, Yer kürəsinin cazibə qüvvəsinin almaya təsir edən qüvvə ilə eyni olduğunu və bu qüvvənin Aya kimi yayıla biləcəyini düşünürdü. Nyutonun dostu Uilyam Stukli deyir ki, o, 1727-ci ildə London yaxınlığındakı Kensinqtondakı evində Nyutonu ziyarət edərkən, onlar çay içmək üçün alma ağaclarının altında oturublar. Onun dediyinə görə, Nyuton, cazibə ideyasının ona düşən almanı seyr edərkən gəldiyini söylədi. 1666-cı ildə, öz sözləri ilə desək, "kəşf dövrünün baharında" idi. Otağında daim qarşısında duran məsələlərlə o qədər məşğul idi ki, yemək yeməyi və yatmağı unudurdu. Bu gərgin iş dövrü sonradan yaşayacağı problemləri qabaqcadan göstərirdi. Məhz bu dövrdə tapdığı riyaziyyatda əyri altındakı sahəni hesablamaq üçün sonsuz sıra metodu onu Avropada aparıcı riyaziyyatçılardan etmişdi. Bu dövrdə Nyuton təkcə əyri altındakı sahəni hesablamaq üçün sonsuz sıra metodunu yox, sonradan kalkulus adlandırılacaq riyazi metodun əsaslarını formalaşdırmışdı. Lakin Nyuton öz kəşflərini dərc etməkdə son dərəcə istəksiz idi. Bu istəksizlik ömürlük bir vəsvəsəyə çevriləcək və gələcək ən böyük mübahisələrindən birinin toxumlarını səpəcəkdi. Bu, həm öz işini qorumaq instinktindən, həm də tənqidə qarşı həssaslığından irəli gəlirdi.

Lukasian professoru

1667-ci ildə Nyuton Kembric Universitetinə geri döndü və iki il sonra, 1669-cu ildə Lukasian professorluğu vəzifəsinə yüksəldi. Ona qədər bu vəzifə müəllimi İsaak Barrouda idi. Barrou sevimli tələbəsini maddi cəhətdən dəstəkləmək üçün bu vəzifəni ona güzəştə getmişdi. 1660–1667-ci illərdə onun əsas ideyaları, eləcə də ümumdünya cazibə qanunu öz təsdiqini tapıb. İşıq ilə əlaqədar etdiyi təcrübələr nəticəsində, linzalı (refraktor) teleskopların qüsurlar yaratdığını fərq etdi və 1668-ci ildə yeni teleskop hazırladı. Bu teleskop onun Kral Cəmiyyətinin üzvü seçilməsinə əsas verdi, lakin Nyuton çoxlarının yalnız arzu edə biləcəyi bu imkandan imtina etdi, çünki onun üzvlük haqqını ödəmək üçün maddi imkanı yox idi. Buna baxmayaraq, Nyutonun elmi xidmətlərini nəzərə alan cəmiyyət onu üzvlük haqqından azad edərək istisna hal kimi dahi alimi öz sıralarına qəbul etdi.

Robert Hukla dava

Bundan sonra onun işığın heterogen təbiətini sübut edən və rənglərin ağ işığın tərkib hissələri olduğunu bildirən məqaləsi dərc olundu. Lakin, onun bu məqaləsi gözlədiyi həvəslə deyil, şiddətli tənqidlə qarşılandı. Xüsusilə, Robert Huk, Nyutonun təcrübələrinin illər əvvəl apardığı təcrübələrdən heç də fərqlənmədiyini və rənglərin işığın dəyişməsinə əsaslandığını iddia etdi. Huka verdiyi məşhur cavabında Nyuton bu sözləri söylədi: "Əgər mən başqalarından fərqli olaraq daha uzağı görmüşəmsə, bu, ona görədir ki, nəhənglərin çiyinlərində durmuşam". Bunu təvazökarlıq, gizlədilmiş təkəbbür, yoxsa Hukun donqar belinə incə bir istinad olub-olmadığı tarixçilər arasında hələ də müzakirə olunur. Bu bir kənarda dursun, biz əsas problemimizə qayıdaq. Hukun tənqidləri Nyutonda kin, nifrət və düşmənçilik kimi hissləri alovlandırmışdı ki, bu hisslər Nyutonun sonrakı bütün işlərinə öz kölgəsini salacaqdı.

Əlkimyaçı Nyuton

Bu müzakirələrdən bezən Nyuton özünü tamamilə başqa bir sahəyə - əlkimyaya həsr etmişdi. Bəli, Nyuton həm də əlkimyaçı idi. O, 1669-cu ildə London səfərindən sonra əlləri əlkimya alətləri və avadanlıqlarla dolu Kembric şəhərinə qayıtmış və "Cənab F" kimi sirli insanlardan əldə etdiyi əlkimya əlyazmalarını şəxsən köçürərək çoxlu sayda əlkimya mətni toplamışdı. 1670-ci illər ərzində o, saatlarla bu əlkimya mətnlərini oxuyur, öz laboratoriyasında təhlükəli təcrübələr aparırdı. O, ulduz şlakı və misdən istifadə edərək, Mars və Veneranın birləşməsi və Vulkanın torunun mifoloji hekayəsindən ilhamlanaraq "Tor" (rete Vulcani) adlandırdığı hermafrodit maddə istehsal etməyə çalışdı. O, bu kristal maddəni istehsal etmək üçün qarışdıra biləcəyi maddələrin nisbətlərini diqqətlə qeyd etmiş və təcrübələrində ammonium xlorid kimi maddələrdən də istifadə etmişdi. Onun məqsədi bu yollarla qızıl əldə etmək deyildi; əlkimya, maddənin mahiyyəti, Tanrının yaratdığı gizli qüvvələr və kainatın mənəvi quruluşu haqqında onda yaranan dərin bir marağın nəticəsi idi. Dəftərləri "Yaşıl Aslan", "Fəlsəfə Daşı" və "Diananın Göyərçinləri" kimi əlkimya terminləri ilə dolu idi. Bu qeydlərə tərkibində 879 başlıq və 5000-dən çox sitat olan “Kimyaçının indeksi” adlı sənəd də daxildir. Nyuton inanırdı ki, qədim kimyagərlər metaldan qızılın hazırlanması düsturunu bilirlər, lakin bu düstur itib. Buna görə də o, civə və azot turşusundan istifadə edərək təcrübələr yolu ilə bu düsturu tapmağa çalışıb. Onun otaq yoldaşı Con, Nyutonun gecələr metallarla təcrübə apardığını söyləmişdi. Bütün bunlar mübahisələrdən və fizikadan bezmiş bir zehnin təbiətə daha üzvi və mistik baxımdan yanaşmaq səyi idi. Bu dövrdən məktublarında tez-tez bəhs etdiyi "digər işləri" məhz əlkimya idi. Hətta onu az qala öldürəcək civə buxarına uzun müddət məruz qalmasının səhhətinə öz böyük “töhfəsini verdiyi” düşünülür. O, 1678-ci ildən bəri həyatında çox böyük və mühüm yer tutan əlkimya təcrübələrini müvəqqəti olaraq, 1684-1685-ci illərin payız, qış aylarında, özünü "Principia" - nı yazmağa həsr edərkən tərk etmişdi.

Eyni zamanda, Nyuton dini inanclarında da köklü bir dəyişiklik yaşayırdı. Triniti Kollecində keşiş olmaq məcburiyyətindən yayınmaq üçün Nyuton xüsusi kral imtiyazı almalı idi. Bunun səbəbi Nyutonun Üçlüyü rədd edən arian olması idi. Onun sözlərinə görə, İsa Tanrı ilə insan arasında vasitəçi idi, lakin Tanrının özü deyildi. Bu inanc onu dövrün İngiltərəsində çox təhlükəli bir situasiyaya sürükləyirdi, belə ki, Nyuton ölüm cəzası ilə cəzalandırıla bilərdi. Bu məsələnin dərinliklərini, ümumiyyətlə, Nyutonun dini baxışlarını daha sonra ətraflı müzakirə edəcəyik.

Principia-ya gedən yol

1684-cü ildə astronom Edmund Halley Kembricə gəlmiş və Nyutondan bir sual soruşmuşdu: Planetləri Günəş ətrafında elliptik orbitlərdə hansı qüvvə saxlayır? Halley bu mövzuda Robert Huk və Kristofer Renlə mərc etmiş və mövzu ilə bağlı məlumat üçün Nyutona müraciət etmişdi. Nyuton bu sualı illər əvvəl həll etdiyini, lakin hesablamalarını itirdiyini söylədi. Bu görüş haqqında məlumatı biz Nyutonun sirdaşı riyaziyyatçı Abraham de Muavrın qeydlərindən öyrənirik. Halleyin təkidi ilə Nyuton məsələni yenidən həll edərək, məşhur doqquz səhifəlik "De Motu Corporum in Gyrum" yəni “Orbitdəki Cisimlərin Hərəkəti Haqqında” esse yazdı. Halley dərhal bu essenin əhəmiyyətini anladı və Nyutonu onu bir əsərə çevirməyə təşviq etdi. Beləliklə, Principia Mathematica-nın doğuşu başladı.

Principia-nı yazarkən Nyuton çoxlu fizika qanunlarını və anlayışları yenidən təyin etməli olmuşdu. O, qüvvə, kütlə və ətalət kimi anlayışları ilk dəfə bu gün başa düşdüyümüz şəkildə formalaşdırmışdı. Kitab riyazi cəhətdən şah əsər idi; eyni zamanda Dekartın burulğan nəzəriyyəsinə və mexanik fəlsəfəsinə birbaşa meydan oxuyurdu. Kral Cəmiyyəti əvvəlcə kitabı nəşr etdirəcəyinə söz versə də, maddi sıxıntılar səbəbindən bu çapdan imtina etdi. Xoşbəxtlikdən, Halley kitabın çapını öz üzərinə götürdü.

1687-ci ildə "Philosophiae Naturalis Principia Mathematica" yəni “Təbiət Fəlsəfəsinin Riyazi Prinsipləri” nəşr olundu. Kitab latın dilində idi. Məşhur riyaziyyatçı və astronom Jozef Lui Laqranj bu kitabı "insan ağlının ən böyük məhsulu" kimi təsvir etmişdir. Bu kitab o dövrə qədər yazılmış ən təsirli elmi əsər idi. Bu kitabla Nyuton ümumdünya cazibə qanununu və üç hərəkət qanununu ortaya qoydu. Beləliklə, növbəti üç əsr boyu elm dünyasına hakim olacaq bir çərçivə çəkdi. Principia üç əsas hissədən ibarətdir. Birinci fəsildə Qalileyin təcrübələri təriflənir və Kepler qanunlarının riyazi sübutları təqdim olunur. Bundan əlavə, bu fəsildə Nyutonun hərəkət qanunları kimi tanınan ətalət prinsipi, kütlə və təcilin hasilinin qüvvəyə bərabər olması və təsirin əks təsirə bərabər olması qanunu izah edilir. İkinci hissə mayelərdə hərəkəti araşdırır və ən yaxşı gəmi dizaynı üçün tövsiyələr verir. Bu bölmədə dalğa hərəkətlərinin riyazi tədqiqi xüsusi maraq doğurur. Üçüncü fəsil “Dünya sistemi” adlanır və Nyutonun cazibə nəzəriyyəsinin göy cisimlərinin hərəkətlərini necə izah etdiyini göstərir. Bu bölmədə Nyuton Ayın Yer ətrafında hərəkətindəki nizamsızlıqları və cazibə qüvvəsi ilə planetlərin orbitlərindəki əyilmələri izah edir.

Lakin kitabın uğuru Nyutona rahatlıq gətirmədi. Huk iddia edirdi ki, cazibə qüvvəsinin tərs kvadrat qanununu ilk dəfə o formalaşdırıb və Nyuton onun ideyasını oğurlayıb. Nyuton bunu eşidəndə son dərəcə qəzəbləndi. Hətta Huka qəzəblənərək, öz kitabının üçüncü hissəsini nəşr etdirməkdən imtina edəcəyini bildirdi. Halley Nyutonu sakitləşdirmək üçün çox böyük səy göstərdi; kitabda Huka yer verdi, lakin bu, onların arasındakı düşmənçiliyi heç vaxt söndürmədi. Nyuton ölümünə qədər Huka nifrət etməyə davam etmişdi. “Principia”-da Huka yer verilsə də, adı səhv qeyd olunmuşdu. Bu nifrət burada qalmamışdı. Çox böyük ehtimalla Nyuton Hukun çəkilmiş bütün portretlərini məhv etdirmişdi. Hukun ölümündən sonra Kral Cəmiyyətinin prezidenti olmuş Nyuton Hukun elmi töhfələrini bilərəkdən və istəyərəkdən minimal şəkildə qeyd etdirmişdi. Bu, Hukun elm tarixində, deyimi yerindəysə, unudulmasına səbəb olmuşdu. Huk yalnız 20-ci əsrdə yenidən kəşf edildi.

London

1689-cu ildə anası yatalaq xəstəliyindən vəfat edib. Son günlərində gecə-gündüz onun yanında olan Nyuton, müxtəlif dərmanlar hazırlayaraq anasına fədakarlıqla qulluq etsə də, onun həyatını xilas etmək mümkün olmadı. Bu itki böyük alimi dərindən sarsıtmışdı. Məhz bu ildə Nyuton Kembric Universitetini təmsilən Parlamentə seçildi. Londona köçdüyü və burada keçirdiyi illər onu yeni bir sosial dairə ilə tanış etdi. O, Con Lokkla dərin dostluq qurmuş və gənc fransız riyaziyyatçısı Nikolas Fatio de Duillier ilə tanış olmuşdu. Bu münasibət Nyutonun həyatındakı ən sirli və yaxın dostluq idi. Fatio Nyutona heyran idi; Nyuton da öz növbəsində ona qeyri-adi bir yaxınlıq hiss edirdi. Nyuton onu Kembricə köçdürməyə çalışdı, hətta ona maddi dəstək göstərirdi. Fatio Nyutonun əlkimya, din və fizika haqqında ən gizli fikirlərini bölüşdüyü yeganə insan idi. Lakin 1693-cü ildə bu yaxın münasibət qəfil və sirli şəkildə sona çatdı. Fatio Nyutonun həyatından yox oldu; Nyuton dərin depressiyaya düşdü. Onun bu vəziyyətə düşməsinin bir səbəbi baş vermiş yanğın nəticəsində bütün əlyazmalarının məhv olması idi.

1693-cü ilin sentyabrında Nyuton iki məktub yazdı. Biri dostu Samuel Pepsə, digəri Con Lokka getdi. Məktublar zehni tükənmənin sənədi idi. Nyuton Pepsə yazırdı: "Artıq səni və ya başqa bir dostumu görmək istəmirəm." Lokka qarşı daha sərt və ziddiyyətli bir dil istifadə edərək "Səninlə mübahisə etməyə çalışdığım üçün... və səni Hobsçu hesab etdiyim üçün üzr istəyirəm" dedi. Bu zaman, Nyuton ciddi əsəb problemləri yaşayırdı. Tarixçilərə görə, bu "qaranlıq ilin" səbəbləri illərlə həddindən artıq işləmək, əlkimya təcrübələrində ağır metallara məruz qalmaq, Fatiodan sonra yaşanmış emosional sarsıntı və elmi mübahisələrin onun üstündə yaratdığı təzyiq idi. Hətta onun öldüyü barədə şayiələr bütün Avropaya yayıldı. Nyuton sağaldı, lakin bu hadisədən sonra onun yaradıcı elmi karyerası demək olar ki, tamamilə başa çatdı. Artıq geriyə qalan, parlaq bir zehnin köhnə kəşflərini səliqəyə saldığı və müdafiə etdiyi uzun bir qocalıq dövrü idi.

Zərbxananın direktoru

1696-cı ildə Nyuton İngiltərədəki Kral Zərbxanasının direktoru vəzifəsində çalışmağa başladı və ildə 600 funt sterlinq maaş alırdı. Bu vəzifə Nyutona aktiv və ictimai həyata addım atmağa imkan verdi.

Nyutonun Zərbxanadakı ən böyük nailiyyətlərindən biri saxta pul istehsalı ilə mübarizə idi. Həmin dövrdə saxta pullar Britaniya iqtisadiyyatı üçün ciddi təhlükə yaradırdı. Nyuton bu problemi həll etmək üçün böyük əzmlə çalışırdı. Fırıldaqçıları tutmaq və mühakimə etmək üçün çox böyük səy göstərirdi.

Nyutonun ən böyük rəqibi Uilyam Şaloner idi. Şaloner hiyləgərliyi ilə Nyutonla mübarizə aparırdı. Lakin Nyuton öz qətiyyəti və ədalətə inamı sayəsində sonda Şaloneri tutduraraq mühakimə etdirməyi bacardı. Şaloner vətənə xəyanətdə mühakimə olundu və 1699-cu ildə edam edildi.

Zərbxanada işlədiyi müddətdə Nyuton yeni sikkələrin hazırlanması proseslərinə də nəzarət edirdi. Bu prosesdə o, saxtakarların işini çətinləşdirmək üçün yeni təhlükəsizlik tədbirləri hazırlayıb, həmçinin valyutanın sabitliyini təmin etmək və iqtisadiyyata inamı bərpa etmək üçün mühüm islahatlar həyata keçirib.

O bu fəaliyyətlərinə görə 1705-ci ildə “Ser” titulu alıb. Böyük mənzilə, 6 nökərə və fayton-arabaya malik olmasına baxmayaraq, Nyuton yenə də tənha idi.

Nyuton və birja

Nyuton 1700-cü illərin əvvəllərində London Birjasında ticarətlə məşğul idi. Həmin dövrdə birja xüsusilə İngiltərədə böyük diqqət çəkməyə başlamışdı və Nyuton birjada ticarət etmək istəyirdi. Əvvəllər Nyuton kifayət qədər ehtiyatlı davranır və kiçik addımlarla ticarət edirdi. Lakin zaman keçdikcə daha böyük risklər almağa başladı. Bu böyük risklərin nəticəsində Nyuton 1720-ci ildə yaşanmış "Cənub Hissə Sənədləri Köpüyü" adlı böyük maliyyə böhranının şahidi oldu. Cənub Səhmdar Cəmiyyətinin səhmləri birdən-birə həddindən artıq qiymətlənmiş və iqtisadiyyatda “Köpük effekti” olaraq səciyyələndirilən bir situasiya yaratmışdı. O vaxt Nyuton bu səhmlərə investisiya qoymuş və yaxşı qazanc əldə etmişdi. Lakin “köpük” partladıqdan sonra o, ciddi itkilər verdi. Bu itkilərdən sonra Nyuton bir daha heç vaxt investisiya qoymamağa qərar verdi. Hətta bu hadisə ilə bağlı ona aid edilən məşhur bir ifadəni yada salmaq yerinə düşər: "Mən göy cisimlərinin hərəkətini hesablaya bilirəm, insanların dəliliyini yox." Bu sözün həqiqətən Nyutona məxsus olub-olmaması mübahisəli məsələ olsa da, onun yaşadığı məyusluğu çox yaxşı ifadə edir.

Kral Cəmiyyətinin prezidenti

1703-cü ildə, əzəli düşməni Robert Hukun ölümündən sonra, o, Kral Cəmiyyətinin prezidenti seçildi. O, bu vəzifədə iyirmi dörd il qalaraq bu vəzifəni ölənə kimi əlində tutdu. Nyutondan əvvəl cəmiyyətin maddi vəziyyəti zəif idi, yeni elmi fikirlər nadir idi, üzvlərin sayı azalmışdı. Cəmiyyətin həftəlik iclaslarında və şurasında da iştirak çox aşağı idi. Nyuton cəmiyyətin bu vəziyyətini düzəltmək üçün fəaliyyət planı hazırladı. Bu plana əsasən, cəmiyyət təbiətin fəaliyyətini kəşf etmək, onu ümumi qayda və qanunlarla ifadə etmək, müşahidə və təcrübələr yolu ilə bu qaydaları müəyyən etmək, hadisələrin səbəb və nəticələrini üzə çıxarmaq kimi əsas vəzifələrini diqqət mərkəzində saxlamalıdır. Bu vəzifələri yerinə yetirmək üçün Nyuton hər iclasa qatılacaq və mexanika-riyaziyyat, optika-astronomiya, zoologiya, kimya və botanika sahələrində müntəzəm təcrübələr aparacaq dörd təcrübəçinin işə götürülməsini təklif etdi. Nyuton həmçinin cəmiyyətin daimi bir yer və daha çox üzvlə təmin edilməsi üçün səy göstərdi. Nyuton Kral Cəmiyyətinə prezidentliyi dövründə ciddi nizam-intizam tətbiq edirdi. Görüşlərdə pıçıldamağa, danışmağa, gülməyə imkan vermirdi. Nyuton istəyirdi ki, hər şey diqqətlə, ciddi və nizam-intizamla həyata keçirilsin. Nyutonun bu münasibəti yığıncaqlarda iştirak edənlər arasında heyranlıq doğurdu. Bu islahatlar öz bəhrəsini vermişdi. Nyutonun prezidentliyi dövründə cəmiyyət maddi cəhətdən möhkəmlənmiş, yeni elmi kəşflərin mərkəzinə çevrilmiş, nüfuzu yüksəlmişdir. Nyutonun təsiri ilə cəmiyyət Avropanın aparıcı elmi təşkilatlarından birinə çevrilib.

1704-cü ildə o, uzun müddətdir ki, gizlətdiyi optika sahəsindəki tədqiqatlarını "Optika" adı altında nəşr etdirdi. Bu kitabı bu qədər gecikdirməsinin səbəbi Nyutonun Hukun ölümünü gözləməsi idi. Bu kitab, Principia-dan fərqli olaraq, ingilis dilində idi və daha geniş auditoriyaya çatdı. Kitabda işıq və rənglər haqqında mühüm məlumatlar var və eksperimental metodun əhəmiyyəti vurğulanır. Kitabda əksetmə, refraksiya, linzalar və gözün işləməsi kimi mövzular da yer alır. Kitabın sonundakı "Suallar" bölməsində onun təbiət fəlsəfəsindəki ən cəsarətli fikirlərindən bəziləri yer alırdı; o, kainatın boşluqla dolu olduğunu, işığın hissəciklərdən ibarət olduğunu və bütün təbiət hadisələrinin cazibə və itələmə qüvvələri ilə izah edilə biləcəyini iddia edirdi.

Lakin, bu dövrdə alman riyaziyyatçısı Leybnizlə mübahisəsi “müharibə”yə çevrildi. Nyuton Leybnizin onun kəşflərini oğurladığını iddia etdi. Bu mübahisə Britaniya elmi ictimaiyyətini onilliklər boyu qitə Avropasının elmi ictimaiyyətinə qarşı qoydu. Nyuton bu məsələ ilə məşğul olması üçün cəmiyyət çərçivəsində xüsusi komitə yaratdı. Kral Cəmiyyətinin nüfuzundan istifadə edən Nyuton, Leybnizi qərəzsiz kimi görünən şəkildə qınayan rəsmi hesabat dərc etdi. Bu hesabat əslində Leybnizin şəxsiyyətinə sui-qəsd idi və bu gün bir çox tarixçi tərəfindən tamamilə qərəzli və ədalətsiz hesab olunur. Özünü haqsız hiss edən Leybniz, Nyutona qarşı mübarizəsini ömrünün sonuna qədər davam etdirdi. Gəlin, bu mübahisənin dərinliklərinə nəzər salaq. Nyuton 1660-cı illərin ortalarında, hələ iyirmi yaşlarının əvvəllərində ikən kalkulusu inkişaf etdirməyə başlamışdı. Həmişə olduğu kimi Nyuton yenə də öz kəşflərini dərc etməkdə tərəddüd etdi. Leybniz 1670-ci illərin ortalarında müstəqil olaraq öz diferensial metodunu işləyib hazırladı və 1684-cü ildə nəşr etdi. Leybnizin əsəri çap olunduqdan sonra kimin üstün olduğu ilə bağlı mübahisə yarandı. Nyutonun tərəfdarları iddia edirdilər ki, Leybniz 1676-cı ildə Londona səfər edərkən Nyutonun nəşr olunmamış bəzi əsərlərinə çıxış əldə edib və bu məlumatlardan öz metodunu hazırlamaq üçün istifadə edib. Leybniz isə öz metodunu Nyutondan asılı olmayaraq inkişaf etdirdiyini müdafiə edirdi. Müzakirə illər boyu davam etdi, hər iki tərəf iddialarını dəstəkləmək üçün müxtəlif dəlillər təqdim etdi. Müzakirələr şəxsi hücumlara və akademik nüfuza çevrildi. Nyuton Kral Cəmiyyətinin prezidenti vəzifəsindən istifadə edərək, Leybnizi ittiham etmək və gözdən salmaq üçün komitə yaratdı. Bu komitə Nyutonun lehinə hesabat dərc etdi və Leybnizi plagiatda ittiham etdi. 1716-cı ildə Leybniz vəfat edəndə mübahisə hələ də həll olunmamışdı. Araşdırmalar Nyutonun Leybnizdən çox daha erkən kalkulusu inkişaf etdirdiyini ortaya qoyur.

Nyutonun dinə baxışları

Xatırlayırsınızsa, daha əvvəl Nyutonun dini baxışlarını müzakirə edəcəyimizi demişdim. Bəli, indi o nöqtədəyik. Elmi işlərindən əlavə, Nyuton ilahiyyatla və dinlə çox yaxından məşğul idi və dinə səmimi qəlbdən inanırdı. O, Tanrını hər yerdə mövcud olan, tam ağıllı, hər şeyi görən, eşidən və hər şeyi bilən, sonsuz varlıq kimi görürdü. Bu düşüncələrində Kembric Platonistlərindən təsirlənmişdi, lakin onlardan kənara çıxaraq birbaşa ilkin mənbələrə müraciət edirdi. Ənənəvi çərçivələrdən kənarda Xristianlığı geniş şəkildə anlayan Nyuton həm intellektual, həm də emosional cəhətdən özünü arianizmlə eyniləşdirdi və hətta sonradan bu doktrinanı şagirdi Klark vasitəsilə canlandırmağa çalışdığı barədə şayiələr də var idi.

O, Henri Mor ilə Vəhy Kitabı - Apokalipsis və onun peyğəmbərlikləri haqqında dərin müzakirələr aparmış və Morun peyğəmbərliklərə verdiyi şərhləri oxuyanda çox sevinmişdi. O, İsa Məsihin peyğəmbərliyini qəbul etmiş və dinin prinsiplərini ümumiləşdirməyə çalışmışdı.

Onun dini yazıları latın və ingilis dillərində bir milyondan çox sözü əhatə edir. Nyuton xüsusilə esxatologiya və ya axır zamanın tədqiqi ilə maraqlanırdı. Nyuton Məsihin İkinci Gəlişi kimi hadisələri proqnozlaşdırmaq üçün İncildəki simvolları şərh etmişdi, İncil xronologiyasına əsaslanan mürəkkəb hesablamalardan irəli gələrək qiyamətin 2060-cı ildən tez baş verə bilməyəcəyini düşünürdü.

1680-ci illərdə yazmağa başladığı, lakin tamamlamadığı ən vacib ilahiyyat əsəri olan Theologiae gentilis origines philosophicae müəyyən mənada ilk deist traktatlarından biri hesab olunur. Bu əsərdə Nyuton Tanrıya hər şeyi bildiyinə, hər şeyi gördüyünə, ümumiyyətlə, bu kimi xüsusiyyətlərinə görə yox, kainatı iradəsinə uyğun olaraq yaratmaq və idarə etməkdəki "hərəkətlərinə" görə ibadət edilməli olduğunu iddia edirdi. O, həqiqi dinə gedən yolun təbiətin quruluşunu öyrənməkdə olduğunu və geosentrik, yəni yer mərkəzli astronomiyanın dinin pozulmasından irəliyə gəldiyini iddia edirdi. Nuhun tufanı haqqındakı hekayəni bəşəriyyətin ortaq mənşəyi kimi qəbul etsə də, Musa peyğəmbərin (və ya Tövratın) yaradılış hekayəsinin dəqiqliyini Finikiya və Xaldey kimi digər qədim mənbələrlə müqayisə edərək yoxlamışdı.

Riçard Bentliyə yazdığı məktublarda o, kainat sisteminin yalnız mexaniki zərurətlərdən yarana bilməyəcəyini, mütləq ağıllı bir Yaradanın varlığını tələb etdiyini iddia edir və sisteminin Tanrıya olan inanca xidmət etdiyindən məmnunluğunu ifadə edirdi. Məktubun digər sətirlərində Nyuton yazırdı: “Qravitasiya planetlərin hərəkətini izah edir, lakin planetləri kimin hərəkətə gətirdiyini izah edə bilməz. Allah hər şeyi idarə edir və hər şeyi bilir”.

Hətta "Optika" və "Principia" - nın qaralamalarında o, sonsuz fəzanı Tanrının hiss mərkəzi kimi təsvir etməyi düşünsə də, sonradan bu ifadəni çox cəsarətli hesab edərək düzəltmişdi.

Riyaziyyatçı Nyuton

Bura kimi, Nyutonun çox sahədə geniş fəaliyyətindən danışmışıq. Bir teoloq, fizik, prezident, əlkimyaçı, direktor, professor və riyaziyyatçı. Gəlin, Nyutonu bir daha bu dəfə riyazi perspektivdən tanıyaq.

Nyutonun Qrantamda yüksək riyazi təhsil almadığı düşünülsə də, Qrantam məktəbinin direktoru Henri Stoksun 1654-cü ildə əlyazma ilə yazdığı “Riyazi Qeydlər” onun Kembricə gəlməzdən əvvəl riyaziyyatda heç də təcrübəsiz olmadığını göstərir.

“Mirabilis Annus” zamanı Nyuton öz dövründəki bütün riyazi yenilikləri mənimsəmiş və Avropa riyaziyyatını inkişaf etdirmişdi. O, əyrilər altındakı sahələri, dəqiq desək, hiperbolanın sahəsini hesablamaq üçün binom sıralarından və Paskalın üçbucaq əmsallarından istifadə edərək riyazi cədvəllər hazırlamışdı.

Onun riyaziyyatda dahi olması müəllimləri İsaak Barrou və Con Kollins tərəfindən tanınmış və onlar Nyutonu öz mühazirə qeydlərinin və qədim riyaziyyatçıların mühazirə qeydlərinin təhlil edilməsinə cəlb etdilər. O, ətrafındakılara Dekartın "Həndəsə" əsərini başa düşməyə kömək edir və xarici mənbələrdən aldığı riyaziyyat suallarını cavablandırırdı.

Dəyişənlərin hesablamasını həndəsə ilə birləşdirsə də, müasir analizin kobud sübutlarını bəyənməmiş, bunun əvəzinə antik dövrün həndəsi sintez metodlarına və "ilk və son nisbətlər metoduna" müraciət etdi. Buna görə də, kalkulus onun şah əsəri Principia-nın əsasını təşkil etsə də, teoremləri klassik həndəsə üslubunda təqdim etməyi seçdi.

1670-ci illərdə cəbr və analitik həndəsə üzrə əsərlərinin toplusu olan Universal Arifmetika (Arithmetica Universalis) kitabı Leybniz tərəfindən Acta Eruditorum-da fövqəladə keyfiyyətlərə malik olduğu üçün tərifləndi. Ömrünün son illərində o, bu riyazi əsərlərin və kitabın ikinci nəşrinin nəşrində iştirak etmişdi. Bundan əlavə, Principia-nın ikinci nəşrinin hazırlanması zamanı o, bir sıra təhlillər vasitəsilə Yohann Bernullinin etiraz etdiyi mürəkkəb hesablama səhvini şəxsən müəyyən edib və düzəltmişdi.

Nyutonun şəxsiyyəti və onun sosial-psixoloji strukturu

Nyuton utancaqlığı və təvazökarlığı ilə seçilib. O, təvazökarlıqla deyirdi: "Hamının məni nə hesab etdiyini bilirəm, lakin özüm-özümə dəniz qırağında oynayan və hamar daş, yaxud adi görkəmdə olmayan gözəl balıqqulağı tapanda sevinən uşaq kimi görünürəm, halbuki qarşımda tədqiq edilməmiş böyük okean durur".

O, uzun müddət öz elmi kəşflərini dərc etdirməyə belə qərar verə bilməyib, hətta Principia-nın bəzi hissələrini belə məhv etməyə cəhd edib. Bir dəfə Nyutondan xahiş edirlər ki, bəzi elmi işlərinin Kral Cəmiyyəti tərəfindən dərc olunmasına icazə versin. Alim bir şərtlə razılıq verib ki, bu elmi işlərin müəllifinin adı göstərilməsin. Bu məsələ ilə bağlı yaranmış anlaşılmazlığı isə o, belə izah edib: "Məşhurluq yalnız mənim tanışlarımın dairəsini genişləndirə bilər, mən isə onların sayını hər vasitə ilə məhdudlaşdırmağa çalışıram".

Alim tələbələrinə deyirdi: “Elmləri öyrənərkən nümunə daha faydalı qaydadır. Bildiklərimiz bir damla, bilmədiklərimiz okeandır. Bilik real və yenilməz qüvvədir. Məhz bilik sərvət və kapitaldır. Böyük yaradan biliyi seçmə adamlara verir”.

Böyük alimlə onun yaşlı çağında tanış olan doktor Pemberton bu dahinin təvazökarlığından heyrətləndiyini yazırdı. Onun sözlərinə görə, Nyuton həddən artıq gülərüzlü idi, digər dahilərə məxsus olan bir sıra məziyyətlər ona yad idi. O, hər bir cəmiyyətə çox uğurla uyğunlaşa bilirdi və onda heç bir təkəbbürlük əlaməti yox idi.

Nyuton elm uğrunda canını fəda etməyə hazır idi. Optikanı araşdırarkən, insanın görməni qavrayışını və optik sinirlərin reaksiyasını ölçmək üçün kor olmaq təhlükəsini gözə alaraq tək gözlə saatlarca Günəşə baxmışdı. Bununla da kifayətlənməyib, göz yuvasının arxasına ucu kütləşdirilmiş bir iynə yeridərək torlu qişanın əyriliyini dəyişdirmiş və sıxılma zamanı yaranan rəngli dairələri müşahidə etmişdi. Bu cür qorxulu sınaqlardan ehtiyat etməməsi onun elmə verdiyi dəyəri sübut edir.

Onun işinə bu dərəcədə dəyər verməsi ətrafındakıları heyrətə salırdı. Otaq yoldaşı Nikolas Vikins xatırlayırdı ki, Nyuton səhərlər yatağından yeni teoremlər kəşf etməyin verdiyi sevinclə, bütün gecəni yuxusuz keçirməyinə heç bir əhəmiyyət vermədən qalxırdı. Hətta Nyutonun yemədiyi, daha dəqiq desək toxunmadığı yeməkləri yeyən pişiyi isə həddindən artıq piylənmişdi. Bu məqamda Nyutonun pişiyi ilə bağlı məşhur bir rəvayəti yada salmaq yerinə düşər. Rəvayətə görə, bir gün Nyuton pişiklərinin otağa girib-çıxması üçün qapıda iki deşik açır: biri böyük pişik, digəri isə böyük pişiyin balası üçün. Məsələ burasındadır ki, bala pişik böyük dəlikdən rahat bir şəkildə keçə bilərdi. Yəni 2-ci bir dəliyə lüzum yox idi.

Nyuton həmçinin yaddaşını yaxşılaşdırmaqla məşğul idi; Xırda detalları belə unutmamaq üçün dağınıq və mürəkkəb qeydlər edərdi. Qeydlərini o qədər dağınıq aparırdı ki, hətta bəzən özü belə onları başa düşməkdə çətinlik çəkirdi.

Son

Nyuton ömrünün son illərində özünü yalnız elmi işlərinə deyil, həm də Kitabi-Müqəddəsi təfsir etməyə, xronologiyasını hazırlamağa və peyğəmbərləri şərh etməyə həsr etmişdi. O, dünyanın nə vaxt yaradıldığını hesablamağa çalışmışdı. Onun üçün kainat Tanrının varlığının və suverenliyinin ən böyük sübutu idi. Həyatının son günlərində Nyuton həddən artıq varlanmışdı və pul paylayırdı. Özünün daha çox pula ehtiyacı olduğu vaxtlarda belə o, yaxınlarına və uzaq qohumlarına əl tutmuşdu. İbadət etdiyi kilsəyə böyük miqdarda pul bağışlamışdı, gənc tələbələrə maddi yardım göstərirdi. O, 1727-ci ildə, 20 mart tarixində Londondakı evində 84 yaşında vəfat etmiş, 28 martda Vestminster Abbatlığında dəfn edilmişdi. Onu da deyim ki, onun müəllimi İsaak Barrou da məhz burada - Abbatlıqda dəfn edilmişdi. Tabutu Kral Cəmiyyətinin əksər üzvləri tərəfindən məzara qədər müşayiət edilmişdi. Lord Kansler, Montros və Roxburq hersoqları, həmçinin Pembrok, Sasseks və Maklesfild qrafları tabut daşıyıcıları idilər. Ser Maykl baş yasçı idi. Onun dəfn günü ölkədə milli matəm elan olunub. Vəsiyyətnaməsində və son qeydlərində "Mən Tanrının varlığına inanıram" yazmışdı.

Nyuton onu dahiliyə yüksəldən kəşfləri ilə yanaşı, qəribə şəxsiyyəti ilə də yadda qalmışdır. O, heç vaxt öz ruhunun dərinliklərini tam araşdırmamış, lakin bəşəriyyət tarixinin ən böyük dahilərindən biri olmağı bacarmışdır. Eynşteynin düzəlişlərinə baxmayaraq, gündəlik həyatda istifadə etdiyimiz fizikanın böyük hissəsi hələ də Nyutonun qurduğu kainatın içində işləyir. Unutmamalıyıq ki, Nyuton saf dahi deyildi; o, ziddiyyətli bir qəhrəman, əsrləri qabaqlayan riyaziyyatçı, gizli kimyagər və bir teoloq kimi öz qaranlıq hissləri və tənhalığı ilə daim mübarizə aparırdı. Bəli, bu Nyutonun hekayəsi idi və bitdi.