Ser İsaak Nyuton - Tarixin ən böyük alimi

Bu məqalədə Ser İsaak Nyutonun uşaqlığından başlayaraq Kembric illərinə, mühüm elmi kəşflərinə, ümumdünya cazibə qanunu və Principia Mathematica əsərinin yaranmasına, optika və riyaziyyat sahəsindəki fəaliyyətinə qədər uzanan həyat hekayəsindən qısaca bəhs olunur. Məqalədə Nyutonun əlkimya və teologiyaya olan marağı, Robert Huk və Leybnizlə elmi mübahisələri, Kral Zərbxanasındakı fəaliyyəti, Kral Cəmiyyətinə rəhbərliyi, şəxsiyyəti və həyatının son illəri də geniş şəkildə ələ alınır.

Əksəriyyət üçün Nyuton, əlçatmaz hətta mifoloji bir fiqurdur, başına düşən almanın köməyi ilə kainatın sirlərini açan, zamanı aşan bir dahidir. Amma reallıq daha mürəkkəbdir. Bu məqalədə sizi 17-ci əsr İngiltərəsinə, Kembricin tozlu dəhlizlərinə, kimyagərin sirli laboratoriyasına və bir dahinin zehninin ən qaranlıq guşələrinə aparacağam. Bu sənədli film, elmdə köklü dəyişikliklər edən, eyni zamanda həyatının sirli tərəfləri ilə maraq doğuran bir alimin həyat hekayəsidir.

Məqalənin əsas hissəsinə keçmədən öncə qeyd etmək istərdim ki, Nyutonun doğum günü, o doğulduğu zaman istifadə edilən Yuli təqviminə görə, 25 dekabr 1642-ci ildə qeyd olunur. Lakin müasir Qriqorian təqviminə görə o, 4 yanvar 1643-cü ildə anadan olub. Yəni, Nyutonun, deyimi yerindəysə, iki doğum günü var.


Nyutonun uşaqlığı

Nyuton dünyaya gəlməzdən üç ay əvvəl atasını vəfat etdi. Atasının adı da İsaak idi. Özündən sonra yüksək miqdarda miras qoymuşdu: 459 funt sterlinq 12 şillinq 4 pens dəyərində daşınar əmlak və dövrün kənd təsərrüfatı üçün sərvət ölçüsü sayılan 234 baş qoyun — halbuki o bölgədə orta sürü cəmi 35 qoyundan ibarət idi. Yəni Nyuton nisbətən dövlətli bir ailədə doğulmuşdu, sadəcə atasının erkən ölümü ailəni müəyyən qarışıqlığa salmışdı. Vaxtından öncə doğulduğu üçün körpəlikdə həddən artıq zəif olub. Çoxları onun yaşayacağına inanmırdı. Əfsanəyə görə, onu qoyun dərisindən tikilmiş əlcəyə qoyublar, o, bir dəfə yerə düşüb və başı əzilib. O, uzun müddət xaç suyuna salınmamışdı. Nəhayət, bir müddət keçəndən sonra 1 yanvar tarixində xaç suyuna salınmış və körpəyə atasının şərəfinə İsaak adı verilib. Nyuton 3 yaşı tamam olanda anası ikinci dəfə ərə gedib. Maraqlıdır ki, Barnabas Smit Nyutonun anasına evlilik təklifini birbaşa özü etməmişdi. Rədd olunmaq qorxusundan vasitəçi bir adam tutmuş və ona gündəlik muzd ödəyərək anasına təklifi çatdırmışdı. Evlilik şərtlərindən biri də balaca İsaaka torpaq sahəsi verilməsi idi. Smitin təxminən 200-300 cildlik, əsasən erkən xristianlıq dövrünə aid teoloji mətnlərdən ibarət kitabxanası var idi və bu kitablar sonradan Vulstorpdakı otağında qalaraq Nyutonun dini mütaliəsinin ilkin mənbəyinə çevrildi. Balaca İsaak o zaman nənəsi Marqeri Eyskounun himayəsində qalıb. Tarixçilər belə hesab edirlər ki, bu erkən ayrılıq onun ruhunda dərin və ömür boyu sağalmayacaq bir yara qoyub. Bu fikirdən yola çıxaraq deyə bilərik ki, Nyuton içinəqapanıq, özünəinamsız bir uşaqlıq keçirib. Nyuton ögey atasını bəyənmirdi və 19 yaşına qədər işlədiyi günahlar siyahısına belə bir qeyd yazmışdı: “Atamı, anamı və evlərini yandırmaqla hədələmək.” Anasının bu evlilikdən üç övladı olmuşdu; İsaak isə həmin müddətdə nənəsi Marqeri Eyskounun himayəsində qalmışdı. Bir dəfə dayısı Uilyam Eyskou Nyutonu əlində kitab dərin fikirlərə qərq olmuş halda müşahidə edib. Onun əlindəki kitaba nəzər salan dayısı, onun öz yaşına tamamilə uyğun gəlməyən mürəkkəb riyazi məsələlərə maraq göstərdiyini görmüş və anasından İsaakın təhsilini davam etdirməsi arzusunu nəzərə almasını xahiş edib.

Orta məktəbə başlamazdan əvvəl o, günəşin hərəkəti ilə bağlı araşdırma aparmışdı. 1653-cü ildə ögey atası vəfat edəndə Nyuton anası ilə birlikdə Vulstorpa qayıtdı. Təxminən on iki yaşından on yeddi yaşına qədər Nyuton Qrantamdakı Kral məktəbində təhsil alıb. Bu məktəbdə latın və qədim yunan dili tədris olunurdu və riyaziyyatla bağlı ilkin biliklərin bünövrəsi qoyulurdu. Anası Nyutonu məktəbdən uzaqlaşdırdı və 1659-cu ilin oktyabrında Vulstorpa qayıtdı. İkinci dəfə dul qalmış anası Nyutonu məktəbdən çıxararaq, təsərrüfatla məşğul olması üçün cəhd göstərdi. Bu təcrübə faktiki olaraq uğursuz alındı. 28 oktyabr 1659-cu il tarixli Kolsterfors yerli məhkəməsinin qeydlərinə görə, Nyuton qoyunlarının qonşu əkin sahəsinə girməsinə icazə verdiyi üçün 3 şillinq 4 pens, donuzunun taxıl tarlasına girməsinə görə 1 şillinq və öz həyətinin çəpərini təmir etmədiyi üçün daha 1 şillinq cərimə ödəməli olmuşdu. Bazar günləri şəhərə gedərkən ilk döngədə xidmətçiyə özünü arabadan düşürməsi üçün pul verir, sonra isə otağına qaçırdı; bütün təsərrüfat işlərini xidmətçi görürdü. Lakin məktəbin direktoru Henri Stoks Nyutonun anasından onu yenidən məktəbə göndərməsini xahiş etdikdən və cərimələrdən sonra anası bu fikrindən vaz keçdi.

Məktəbə qayıdan Nyuton sıravi bir şagird deyildi. Mexaniki ixtiralar və kitablarla dolu otağı onun ilk laboratoriyası idi. O, məktəbdə sənətkarlığı ilə seçilirdi. Külək və su dəyirmanları, hətta ayaq mexanizmi ilə işləyən alətlər və məsafəni ölçən bir cihaz düzəltmişdi. Küləyin sürətini ölçmək üçün əlinə keçən sadə materiallardan istifadə etməsi onun eksperimental zehninin nə qədər erkən formalaşdığını göstərir. Lakin akademik cəhətdən o, əvvəllər çox da parlaq deyildi. Bu zəif parıltı məktəbdəki bir uşaqla dava edənə kimi davam etmişdi. Artur Storer adlı bu oğlan Nyutonun qarnına təpiklə vurmuşdu. Lakin Nyuton onu duelə çağırmış, dueldə onu döymüş və məktəbin ən yaxşı şagirdi olana kimi onun başını buraxmamışdı. Bu hadisə onun rəqabətcil və heç vaxt təslim olmayan xarakterini erkən yaşlarında ortaya qoymuşdu. Maraqlıdır ki, Nyutonun uşaqlığında tamam başqa rol oynayan qız aptekçi Uilyam Klarkın ögey qızı Miss Storey idi. Uilyam Stuklinin xatirəsində onun doktor Storeyin bacısı olduğu bildirilir; onun Artur Storerin bacısı olduğunu təsdiqləyən etibarlı dəlil yoxdur. Uilyam Stuklinin 1720-ci illərdə topladığı xatirələrə görə, balaca Nyuton bu qız və dostları üçün gəlincik mebelləri düzəldirdi, böyüdükcə isə aralarında bir yaxınlaşma yarandı. Bu epizod Nyutonun həyatında sənədlərdə qeydə alınmış yeganə romantik yaxınlıq kimi görünür. Sonralar ərə gedərək Vinsent soyadını daşıyacaq bu qadın, Nyutonu “ağırbaşlı, sakit, ağıllı bir oğlan” kimi xatırlayacaqdı.


Kembric illəri

1661-ci ildə, 18 yaşında, o, Kembric Universitetinin Triniti Kollecinə kasıb xidmətçi tələbə kimi daxil oldu. Rəsmiyyətdə “subsizar” statusu ilə qəbul olunmuşdu. Bu, Kembricə xas bir termin idi və imtiyazlı tələbələrin xidmətçisi mənasına gəlirdi: odun daşımaq, qab təmizləmək, yeməkxanada xidmət etmək və başqalarının süfrəsindən qalanları yemək bu statusun gətirdiyi vəzifələr idi. Anasının illik gəlirinin 700 funtdan çox olmasına baxmayaraq, ona cəmi illik 10 funt xərclik ayırırdı. Elə buna görə də Nyuton bu alçaldıcı statusu qəbul etməli olmuşdu. Bütün bunlara baxmayaraq, Kembric onun üçün yeni bir dünyanın qapılarını açdı. Lakin bu dünya Nyutonun darıxdırıcı və qeyri-kafi hesab etdiyi Aristotel məntiqi və klassik fəlsəfə ilə dolu idi. Kembricdə rəsmi tədris hələ də klassik mətnlərə, Evklid həndəsəsinə və Aristotel fəlsəfəsinə söykənirdi; Kopernik, Kepler və Qalileyin yeni təbiət təsəvvürləri universitet proqramının mərkəzində deyildi. Nyuton isə rəsmi proqramla kifayətlənməyərək həmin müəlliflərin əsərlərini, habelə Dekartın və dövrün digər riyaziyyatçı və filosoflarının işlərini şəxsi mütaliə yolu ilə öyrənirdi. Bu əsərləri bütövlükdə “qadağan olunmuş kitablar” adlandırmaq düzgün deyil. O, 1664-cü ildə təqaüdə layiq görülənə qədər ofisiant vəzifəsini yerinə yetirərək öz təhsil haqqını ödəyirdi. Triniti Kollecindəki ayrı-seçkiliklərə və rəqabət dolu mühitə baxmayaraq təqaüd almışdı. Bu təqaüd imtahanının özü də maraqlı bir hekayədir: 1664-cü ildə onu imtahan edən İsaak Barrou, Nyutonu məhz onun əhəmiyyət vermədiyi Evklid həndəsəsindən sorğu-sual etmiş, onun əslində mükəmməl bildiyi Dekart həndəsəsi barədə isə heç nə soruşmamışdı. Nyuton təvazökarlığından bunu özü izah etməmiş, Barrou da əvvəlcə Evklidi öyrənmədən Dekartı oxumağın mümkünsüzlüyünə inandığından, Nyutonu orta səviyyəli bir tələbə hesab etmişdi. Buna baxmayaraq, ona yenə də təqaüd verilmişdi. Bu seçimdə onun Kembricdəki əsas himayədarlarından biri olan Hamfri Babinqtonun böyük rolu olduğu düşünülür. Universitetdə oxuduğu müddət ərzində onun riyaziyyat və fizikaya marağı, biliyi və ustalığı hədsiz dərəcədə artmışdı. Nyuton bir yarmarkada astrologiya kitabı almış, lakin həndəsə və riyaziyyatı kifayət qədər bilmədiyi üçün astrologiyanı başa düşə bilməmişdi. Sonra Evklidin “Elementlər” kitabını oxudu. Lakin o, “Elementlər” kitabını o zaman bəyənmədiyini və Dekartın həndəsə kitabının onun diqqətini daha çox çəkdiyini bildirdi. 1664-cü ildə Dekartın "Həndəsə" əsəri ilə qarşılaşması onun həyatında dönüş nöqtəsi oldu. Bu kitabı anlamaq üçün dəfələrlə yenidən oxuyur, hər çətin hissənin əvvəlinə qayıdırdı. Elə həmin il məşhur qeydini "Quaestiones Quaedam Philosophicae" adlandırdığı dəftərə yazdı:

"Amicus Platon, amicus Aristoteles, magis amica veritas." yəni Platon mənim dostumdur, Aristotel mənim dostumdur, amma ən böyük dostum həqiqətdir.

Kembricdə oxuduğu ilk 6 il ərzində Nyuton kollecdəki bütün dərəcələrini keçib. Onun bütün gələcək kəşfləri bu illərdə hazırlanıb. 1665-ci ildə Nyuton bakalavr dərəcəsini aldı; 1668-ci ildə  magistr dərəcəsinə layiq görüldü. Nyuton bu illərdə indiki dispersiya hadisəsi üzrə ilk təcrübələrini aparıb.


Annus Mirabilis

1665-ci ildə Avropanı bürüyən taun epidemiyası səbəbindən Kembric Universiteti bağlandı. Universitet bağlandığı üçün Nyuton Vulstorpa geri döndü. Bu məcburi təcrid dövrü — Nyutonun 1665-ci ilin yayından 1667-ci ilin martınadək, arada qısa müddət Kembricə qayıtması istisna olmaqla, Vulstorpda qalması — tarixə “Möcüzələr İli” (Annus Mirabilis) kimi düşdü. Fizik Lui More bu illərlə bağlı “Elm tarixində Nyutonun əldə etdiyi bu iki qızıl il ərzində müqayisə ediləcək başqa nailiyyət nümunələri yoxdur” demişdi. Kembricdən uzaqda, Vulstorpdakı evində işləyən 22–23 yaşlı Nyuton bu dövrdə optika, riyaziyyat və hərəkət haqqında araşdırmalarını intensiv şəkildə davam etdirirdi. Universitet mühitindən uzaq olması onun düşüncələrini yavaşlatmadı, onu daha çox düşünməyə sövq etdi. Bu fikirlərin bəhrəsi ümumdünya cazibə qanununa gedən yolda özünü büruzə verdi. Akademik Vladimir Vernadski yazır: "Bir yay günü idi. Nyuton bağda açıq havada oturaraq düşünməyi çox sevirdi. Rəvayətə görə, yetişmiş almanın yerə düşməsi Nyutonun düşüncələrinə son qoyub… Nyuton çoxdan idi ki, cismlərin düşməsi barədə düşünürdü və mümkündür ki, almanın yerə düşməsi onu bir daha düşüncələrinə sövq etmişdi. Sonralar Nyuton yazırdı ki, ümumdünya cazibə qanunu formulunu Keplerin məşhur qanunlarının öyrənilməsi nəticəsində əldə edib". Əlbəttə ki, bu hekayə heç də sadə olmayan bir prosesin rəmzidir. Nyuton əvvəllər də Ayın hərəkəti haqqında düşünürdü. Nyutona yaxın olanların qeydləri göstərir ki, almanın düşməsini izləyərkən o, Yer kürəsinin cazibə qüvvəsinin almaya təsir edən qüvvə ilə eyni olduğunu və bu qüvvənin Aya kimi yayıla biləcəyini düşünürdü. Nyutonun tanışı Uilyam Stukli sonradan yazdığı xatirədə qeyd edirdi ki, 15 aprel 1726-cı ildə Nyutonu Londonda, Kensinqtondakı Orbell’s Buildings mənzilində ziyarət etmişdi. Nahardan sonra onlar bağda alma ağaclarının kölgəsində çay içmiş, həmin vaxt Nyuton cazibə ideyasının illər əvvəl ağacdan düşən almanı müşahidə edərkən ağlına gəldiyini danışmışdı. Bu söhbət Stuklinin 1752-ci il tarixli, yenidən işlənmiş “Memoirs of Sir Isaac Newton’s Life” mətnində yer alır. Stukli 1727-ci ildə də Nyuton haqqında ilkin xatirələrini Dr. Mead vasitəsilə Con Kondittə göndərmişdi, lakin alma rəvayəti həmin 1727-ci il mətnində yoxdur. Buna görə görüşün tarixi ilə rəvayətin yazılı mənbəsinin tarixini bir-birindən ayırmaq lazımdır. 1666-cı ildə, öz sözləri ilə desək, "kəşf dövrünün baharında" idi. Otağında daim qarşısında duran məsələlərlə o qədər məşğul idi ki, yemək yeməyi və yatmağı unudurdu. Bu gərgin iş dövrü sonradan yaşayacağı problemləri qabaqcadan göstərirdi. Məhz bu dövrdə tapdığı riyaziyyatda əyri altındakı sahəni hesablamaq üçün sonsuz sıra metodu onu Avropada aparıcı riyaziyyatçılardan etmişdi. Bu dövrdə Nyuton təkcə əyri altındakı sahəni hesablamaq üçün sonsuz sıra metodunu yox, sonradan differensial və inteqral hesablamalar olaraq adlandırılacaq riyazi metodun əsaslarını formalaşdırmışdı. Lakin Nyuton öz kəşflərini dərc etməkdə son dərəcə istəksiz idi. Bu istəksizlik ömürlük bir vəsvəsəyə çevriləcək və gələcək ən böyük mübahisələrindən birinin toxumlarını səpəcəkdi. Bu, həm öz işini qorumaq instinktindən, həm də tənqidə qarşı həssaslığından irəli gəlirdi.


Lukasian professoru

1667-ci ildə Nyuton Kembric Universitetinə geri döndü və iki il sonra, 1669-cu ildə Lukasian professorluğu vəzifəsinə yüksəldi. Ona qədər bu vəzifə müəllimi İsaak Barrouda idi. Barrou 1669-cu ildə professorluqdan ayrılaraq II Çarlzın keşişi oldu və Nyutonu öz xələfi kimi tövsiyə etdi. İşıqla əlaqədar etdiyi təcrübələr nəticəsində, linzalı (refraktor) teleskopların qüsurlar yaratdığını fərq etdi və 1668-ci ildə yeni teleskop hazırladı. Bu teleskop onun Kral Cəmiyyətinin üzvü seçilməsinə əsas verdi. O, 11 yanvar 1672-ci ildə cəmiyyətin üzvü seçildi. Sonrakı illərdə üzvlük ödənişinə imkanı olmadığından ona güzəşt edilməsi məsələsi gündəmə gəldi.


Robert Hukla dava

Bundan sonra onun işığın heterogen təbiətini sübut edən və rənglərin ağ işığın tərkib hissələri olduğunu bildirən məqaləsi dərc olundu. Lakin, onun bu məqaləsi gözlədiyi həvəslə deyil, şiddətli tənqidlə qarşılandı. Xüsusilə, Robert Huk, Nyutonun təcrübələrinin illər əvvəl apardığı təcrübələrdən heç də fərqlənmədiyini və rənglərin işığın dəyişməsinə əsaslandığını iddia etdi. Huka verdiyi məşhur cavabında Nyuton bu sözləri söylədi: "Əgər mən başqalarından fərqli olaraq daha uzağı görmüşəmsə, bu, ona görədir ki, nəhənglərin çiyinlərində durmuşam". Bunu təvazökarlıq, gizlədilmiş təkəbbür, yoxsa Hukun donqar belinə incə bir istinad olub-olmadığı tarixçilər arasında hələ də müzakirə olunur. Bu bir kənarda dursun, biz əsas problemimizə qayıdaq. Hukun tənqidləri Nyutonda kin, nifrət və düşmənçilik kimi hissləri alovlandırmışdı ki, bu hisslər Nyutonun sonrakı bütün işlərinə öz kölgəsini salacaqdı.

Lakin rənglər barədə mübahisə buzdağının görünən ucu idi. Həqiqi, daha dərin toqquşma 1679-cu ildə, tamam başqa bir sahədə baş verdi. Huk Nyutona məktub yazaraq, hərəkətdə olan Yer kürəsinin üstünə buraxılan bir cismin hansı yolu izləyəcəyini soruşdu. Nyuton cavabında bu yolu, Yerin mərkəzində bitən bir spiral kimi təsvir edən bir çertyoj göndərdi. Bu, əslində fiziki baxımından səhv idi. Huk nəzakətlə, lakin aydın şəkildə onu düzəltdi: müqavimət olmasa, cisim mərkəzə doğru düşməyəcək, əksinə, ellipsə bənzər sonsuz bir yol izləyəcəkdi. Bu yazışma davam etdi və 1680-ci ilin yanvarında Huk Nyutona növbəti, tarixi məktubunu göndərdi: əgər cazibə qüvvəsi məsafənin kvadratı ilə tərs mütənasib olaraq azalırsa, planetlərin orbiti necə bir forma alar? Elə məhz bu sual Nyutonu illər sonra, 1684-cü ildə Halleyə dediyi kimi, “bu məsələni araşdırmaq fürsəti” tapmağa sövq etdi. Yəni “Principia”nın təməl riyazi isbatının toxumu, əslində, Hukla olan bu yazışmada səpilmişdi. Nyuton sonralar bu faktı minimuma endirməyə çalışsa da, özünün Halleyə yazdığı məktub bunun əksini sübut edir.

Beləliklə, Huk tərs kvadrat qanunu ideyasının formalaşmasında mühüm rol oynayıb. Lakin bu ideyanı göy cisimlərinin hərəkətini izah edən vahid və ciddi riyazi sistemə çevirmək Nyutonun nailiyyəti idi. İdeyanı irəli sürmək bir şeydir; onu riyazi sübutlarla bütöv bir nəzəriyyəyə çevirmək isə tamam başqa şey.


Əlkimyaçı Nyuton

Bu müzakirələrdən bezən Nyuton özünü tamamilə başqa bir sahəyə - əlkimyaya həsr etmişdi. Bəli, Nyuton həm də əlkimyaçı idi. O, 1669-cu ildə London səfərindən sonra əlləri əlkimya alətləri və avadanlıqlarla dolu Kembric şəhərinə qayıtmış və "Cənab F" kimi sirli insanlardan əldə etdiyi əlkimya əlyazmalarını şəxsən köçürərək çoxlu sayda əlkimya mətni toplamışdı. 1670-ci illər ərzində o, saatlarla bu əlkimya mətnlərini oxuyur, öz laboratoriyasında təhlükəli təcrübələr aparırdı. O, ulduz şlakı və misdən istifadə edərək, Mars və Veneranın birləşməsi və Vulkanın torunun mifoloji hekayəsindən ilhamlanaraq "Tor" (rete Vulcani) adlandırdığı hermafrodit maddə istehsal etməyə çalışdı. O, bu kristal maddəni istehsal etmək üçün qarışdıra biləcəyi maddələrin nisbətlərini diqqətlə qeyd etmiş və təcrübələrində ammonium xlorid kimi maddələrdən də istifadə etmişdi. Onun əlkimyaya marağını qızıl əldə etmək istəyi ilə əsaslandırmaq olmaz; bu sahə onun üçün maddənin çevrilməsi və təbiətin gizli qanunlarının araşdırılması ilə də bağlı idi. Dəftərləri "Yaşıl Aslan", "Fəlsəfə Daşı" və "Diananın Göyərçinləri" kimi əlkimya terminləri ilə dolu idi. Bu qeydlərə tərkibində 879 başlıq və 5000-dən çox sitat olan “Kimyaçının indeksi” adlı sənəd də daxildir. Nyuton inanırdı ki, qədim kimyagərlər metaldan qızılın hazırlanması düsturunu bilirlər, lakin bu düstur itib. Maraq onu o nöqtəyə çatdırmışdı ki, qeydlərində qızıla dəyər vermədiyini yazsa da civə və azot turşusundan istifadə edərək təcrübələr yolu ilə bu düsturu tapmağa çalışıb. Onun otaq yoldaşı Con, Nyutonun gecələr metallarla təcrübə apardığını söyləmişdi. Bütün bunlar mübahisələrdən və fizikadan bezmiş bir zehnin təbiətə daha üzvi və mistik baxımdan yanaşmaq səyi idi. Bu dövrdən məktublarında tez-tez bəhs etdiyi "digər işləri" məhz əlkimya idi. Hətta onu az qala öldürəcək civə buxarına uzun müddət məruz qalmasının səhhətinə öz böyük “töhfəsini verdiyi” düşünülür. O, 1678-ci ildən bəri həyatında çox böyük və mühüm yer tutan əlkimya təcrübələrini müvəqqəti olaraq, 1684-1685-ci illərin payız, qış aylarında, özünü "Principia" - nı yazmağa həsr edərkən tərk etmişdi.

Eyni zamanda, Nyuton dini inanclarında da köklü dəyişiklik yaşayırdı. Triniti Kollecinin qaydalarına görə, senior fellow seçilən üzvlər seçildikdən sonra yeddi il ərzində Anqlikan kilsəsində kahinlik rütbəsi almalı, əks halda kollecdəki üzvlük statusunu itirməli idilər; Nyuton bu öhdəlikdən azad olunmaq üçün 1675-ci ildə xüsusi kral imtiyazı əldə etdi. Bu imtiyazın məhz onun anti-trinitar inanclarına görə verildiyini qəti söyləmək olmaz: bəzi tarixçilər dini səbəbləri önə çəkir, digərləri isə keşişlik vəzifəsinin onun dünyəvi-elmi tədqiqatlarına mane olacağı qənaətinə gəlirlər. Nyutonun Üçlük doktrinasını rədd edən baxışları əsasən 1670-ci illərin sonlarında aydın şəkildə formalaşmışdı. Onun mövqeyi bəzən “arian” adlandırılır, lakin bu termin Nyutonun mürəkkəb və zamanla dəyişən teologiyasını tam əhatə etmir. O, İsanı Tanrının Oğlu və Məsih hesab edir, lakin Atayla eyni mahiyyətdə, əbədi və bərabər Tanrı saymır, Oğulun Ataya tabe olduğunu düşünürdü. Bu inancını açıq şəkildə müdafiə etmək dövrün İngiltərəsində ciddi ictimai və institusional risk daşıyırdı. Bununla belə, Nyutonun məhz bu səbəbdən ölüm cəzası ilə cəzalandırıla biləcəyini söyləmək tarixi baxımdan düzgün deyil: Üçlüyü inkar edənlərə ölüm cəzası nəzərdə tutan 1648-ci il qanun Commonwealth dövrünə aid idi; 1660-cı il Restorasiyasından sonra hüquqi-siyasi şərait dəyişmiş, 1698-ci ildə qəbul edilən yeni qanun isə daha yüngül cəzalar nəzərdə tutmuşdu. Bu məsələnin dərinliklərini, ümumiyyətlə, Nyutonun dini baxışlarını daha sonra ətraflı müzakirə edəcəyik.


Principia və ona gedən yol

1684-cü ildə astronom Edmund Halley Kembricə gəlmiş və Nyutondan bir sual soruşmuşdu: Planetləri Günəş ətrafında elliptik orbitlərdə hansı qüvvə saxlayır? Halley bu mövzuda Robert Huk və Kristofer Renlə mərc etmiş və mövzu ilə bağlı məlumat üçün Nyutona müraciət etmişdi. Nyuton bu sualı illər əvvəl həll etdiyini, lakin hesablamalarını itirdiyini söylədi. Bu görüş haqqında məlumatı biz Nyutonun sirdaşı riyaziyyatçı Abraham de Muavrın qeydlərindən öyrənirik. Halleyin təkidi ilə Nyuton məsələni yenidən həll edərək, məşhur doqquz səhifəlik "De Motu Corporum in Gyrum" yəni “Orbitdəki Cisimlərin Hərəkəti Haqqında” esse yazdı. Halley dərhal bu essenin əhəmiyyətini anladı və Nyutonu onu bir əsərə çevirməyə təşviq etdi. Beləliklə, Principia Mathematica-nın doğuşu başladı.

Principia-nı yazarkən Nyuton çoxlu fizika qanunlarını və anlayışları yenidən təyin etməli olmuşdu. O, qüvvə, kütlə və ətalət kimi anlayışları ilk dəfə bu gün başa düşdüyümüz şəkildə formalaşdırmışdı. Kitab riyazi cəhətdən şah əsər idi; eyni zamanda Dekartın burulğan nəzəriyyəsinə və mexanik fəlsəfəsinə birbaşa meydan oxuyurdu. Kral Cəmiyyəti əvvəlcə kitabı nəşr etdirəcəyinə söz versə də, maddi sıxıntılar səbəbindən bu çapdan imtina etdi. Xoşbəxtlikdən, Halley kitabın çapını öz üzərinə götürdü.

1687-ci ildə "Philosophiae Naturalis Principia Mathematica" yəni “Təbiət Fəlsəfəsinin Riyazi Prinsipləri” nəşr olundu. Kitab latın dilində idi. Məşhur riyaziyyatçı və astronom Jozef Lui Laqranj bu kitabı "insan ağlının ən böyük məhsulu" kimi təsvir etmişdir. Bu kitab o dövrə qədər yazılmış ən təsirli elmi əsər idi. Bu kitabla Nyuton ümumdünya cazibə qanununu və üç hərəkət qanununu ortaya qoydu. Beləliklə, növbəti üç əsr boyu elm dünyasına hakim olacaq bir çərçivə çəkdi. Principia üç əsas hissədən ibarətdir. Birinci hissədə cisimlərin müqavimətsiz fəzada hərəkətini riyazi şəkildə araşdırılır, Qalileyin təcrübələri təriflənir və Kepler qanunlarının riyazi sübutları təqdim olunur. Bundan əlavə, bu hissədə Nyutonun hərəkət qanunları kimi tanınan ətalət prinsipi, kütlə və təcilin hasilinin qüvvəyə bərabər olması və təsirin əks təsirə bərabər olması qanunu izah edilir. İkinci hissə müqavimətli mühitlərdə hərəkəti, mayeləri və dalğa hadisələrini tədqiq, həmçinin Dekartın burulğan nəzəriyyəsini tənqid edir, həmçinin mayelərdə hərəkəti araşdırır. Bu hissədəki dalğa hərəkətlərinin riyazi tədqiqi xüsusi maraq doğurur. Üçüncü hissə “Dünya sistemi” adlanır və Nyutonun cazibə nəzəriyyəsinin göy cisimlərinin hərəkətlərini necə izah etdiyini göstərir. Bu hissədə Nyuton Ayın Yer ətrafında hərəkətindəki nizamsızlıqları və cazibə qüvvəsi ilə planetlərin orbitlərindəki əyilmələri izah edir.

Lakin kitabın uğuru Nyutona rahatlıq gətirmədi. Huk iddia edirdi ki, cazibə qüvvəsinin tərs kvadrat qanununu ilk dəfə o formalaşdırıb və Nyuton onun ideyasını oğurlayıb. Nyuton bunu eşidəndə son dərəcə qəzəbləndi. Hətta Huka qəzəblənərək, öz kitabının üçüncü hissəsini nəşr etdirməkdən imtina edəcəyini bildirdi. Halley Nyutonu sakitləşdirmək üçün çox böyük səy göstərdi; kitabda Huka yer verdi, lakin bu, onların arasındakı düşmənçiliyi heç vaxt söndürmədi. Nyuton ölümünə qədər Huka nifrət etməyə davam etmişdi. “Principia”-da Huka yer verilsə də, adı səhv qeyd olunmuşdu. Bu nifrət burada qalmamışdı. Belə rəvayət olunur ki, Nyuton Hukun çəkilmiş bütün portretlərini məhv etdirmişdi. Hukun ölümündən sonra Kral Cəmiyyətinin prezidenti olmuş Nyuton Hukun elmi töhfələrini bilərəkdən və istəyərəkdən minimal şəkildə qeyd etdirmişdi. Bu, Hukun elm tarixində, deyimi yerindəysə, unudulmasına səbəb olmuşdu. Huk yalnız 20-ci əsrdə yenidən kəşf edildi.


London və ona gedən yolda

1679-cu ildə anası yatalaq xəstəliyindən vəfat edib. Son günlərində gecə-gündüz onun yanında olan Nyuton, müxtəlif dərmanlar hazırlayaraq anasına fədakarlıqla qulluq etsə də, onun həyatını xilas etmək mümkün olmadı. Bu itki böyük alimi dərindən sarsıtmışdı.

Daha sonra Con Lokkla dərin dostluq qurmuş və gənc isveçrəli riyaziyyatçı Nikolas Fatio de Duillier ilə tanış olmuşdu. Bu münasibət Nyutonun həyatındakı ən yaxın dostluqlardan biri idi. Fatio Nyutona heyran idi; Nyuton da öz növbəsində ona qeyri-adi bir yaxınlıq hiss edirdi. Fatio Nyutonun əlkimya, din və fizika haqqında ən gizli fikirlərini bölüşdüyü azsaylı insanlardan biri idi. Fatio 1692-ci ildə ağır xəstələnəndə Nyuton onu Kembricdə yanında yaşamağa dəvət etmiş və maddi dəstək göstərməyi təklif etmişdi. 1693-cü ilin yaz-yay aylarında onların məktublaşması davam etsə də, yaxın münasibət əvvəlki intensivliyini itirdi. Bu uzaqlaşmanın dəqiq səbəbi məlum deyil; Fationun 1693-cü ilin avqustundakı məktubuna əsaslanan tədqiqatlar aralarındakı mübahisənin Nyutonun psixoloji böhranına səbəb olduğu fikrini dəstəkləmir. Nyuton həmin ilin ortalarında ciddi psixoloji böhran keçirdi, lakin Fatio ilə münasibətlərin soyumasını bu böhranın qəti səbəbi kimi göstərmək olmaz.

1693-cü ilin sentyabrında Nyuton iki mühüm məktub yazdı: 13 sentyabrda dostu Samuel Pepsə, 16 sentyabrda isə Con Lokka. Bu məktublar onun həmin dövrdə keçirdiyi ciddi psixoloji sıxıntının ilkin mənbələridir. Nyuton Pepsə yazırdı ki, artıq nə onu, nə də qalan dostlarını bir daha görmək istəyir. Lokka məktubunda isə onun özünə qarşı qadınlarla bağlı intriqa qurduğunu düşündüyünü etiraf edir, bu şübhələrinə və Lokku “Hobbsçu” hesab etməsinə görə üzr istəyirdi. Məktubda Nyuton Lokkun xəstə olduğunu eşidəndə “ölməsi daha yaxşı olardı” dediyini də yazırdı; eyni zamanda, bu ağır sözlərinə görə ondan bağışlanma diləyirdi. Bu zaman Nyuton ciddi psixoloji böhran yaşayırdı. Onun səhhətinin pisləşməsi ilə bağlı narahatlıq yaranmış, hətta öldüyünə dair şayiələr də yayılmışdı. Nyuton ilin sonunadək özünü xeyli toparladı. Bununla belə, əvvəlki illərdəki ən böyük yaradıcı sıçrayışlarının mərhələsi əsasən başa çatmışdı; elmi fəaliyyəti isə tam dayanmadı. O, 1704-cü ildə “Opticks” əsərini, 1707-ci ildə “Arithmetica Universalis”i nəşr etdirdi, “Principia”nın 1713 və 1726-cı illərdəki yeni nəşrləri üzərində işlədi. Sonrakı dövr onun əvvəlki kəşflərini təkmilləşdirdiyi, sistemləşdirdiyi və müdafiə etdiyi uzun bir mərhələyə çevrildi.

Nyutonun 1692–1693-cü illərdəki böhranının səbəbi barədə tarixçilər arasında yekdil fikir yoxdur. Onun öz məktubları uzunmüddətli yuxusuzluq, iştahasızlıq, dostlardan uzaqlaşma və düşüncələrində əvvəlki sabitliyi itirmə kimi əlamətləri sənədləşdirir; 1693-cü ilin sentyabrında isə o, beş gecə yatmadığını bildirirdi. Nyutonun əlkimya təcrübələrində civə ilə təmasda olduğu məlumdur və buna görə bəzi tədqiqatçılar civə zəhərlənməsi hipotezini irəli sürüblər. Digər tədqiqatçılar psixoloji böhran və uzunmüddətli iş yükü kimi izahları müdafiə edirlər. Mövcud sənədlər bu ehtimallardan birini qəti təsdiqləməyə və Nyutona geriyə dönük klinik diaqnoz qoymağa imkan vermir. Həmçinin yaddaş itkisini onun məktublarında aydın şəkildə təsdiqlənmiş simptom kimi təqdim etmək doğru deyil.

1696-cı ildə Nyuton Kral Zərbxanasında nəzarətçi vəzifəsinə təyin olundu və həmin ilin aprelində Kembricdən Londona köçdü. 1699-cu ildə isə Zərbxananın direktoru postuna gətirildi.

Nyutonun London həyatının mühüm bir hissəsi qardaşı qızı Ketrin Bartonla bağlıdır. Ögey bacısı Hannanın qızı olan Ketrin, 1697-ci ildən etibarən Nyutonun Londondakı evinə köçərək onun ev təsərrüfatına baxmağa başladı. Çağdaşları onu gözəlliyi və zəkası ilə seçilən bir qadın kimi təsvir edirdilər. Onun adı tez-tez vəzifəli və nüfuzlu dövlət xadimi Lord Halifaksla bir yerdə çəkilirdi; bəzi tarixçilər bu yaxınlığın Nyutonun 1696-cı ildə Zərbxana vəzifəsinə təyin edilməsində rol oynadığını iddia etsələr də, bu, mübahisəli məsələ olaraq qalır. Nyutonun özünün bu münasibətlərə nə dərəcədə qarışdığı bilinməsə də, Volter İngiltərəyə səfəri zamanı bu barədə eşitdiklərini qeyd etmişdi. Ketrin, Nyutonun ömrünün son illərində onun ən yaxın ailə üzvü olaraq qaldı və sonradan Con Kondittlə evləndi. Məhz Konditt və Ketrin Nyutonun şəxsi xatirələrinin çoxunu gələcək nəsillərə ötürülməsi yolunda çalışmışlar.


Zərbxananın direktoru

1699-cu ildən Kral Zərbxanasının direktoru olan Nyutona bu vəzifə aktiv və ictimai həyata addım atmağa imkan verdi. Nyutonun Zərbxanadakı ən böyük nailiyyətlərindən biri saxta pul istehsalı ilə mübarizə idi. Həmin dövrdə saxta pullar Britaniya iqtisadiyyatı üçün ciddi təhlükə yaradırdı. Nyuton bu problemi həll etmək üçün böyük əzmlə çalışırdı. Fırıldaqçıları tutmaq və mühakimə etmək üçün çox böyük səy göstərirdi. Nyutonun ən böyük rəqibi Uilyam Şaloner idi. Şaloner hiyləgərliyi ilə Nyutonla mübarizə aparırdı. Lakin Nyuton öz qətiyyəti və ədalətə inamı sayəsində sonda Şaloneri tutduraraq mühakimə etdirməyi bacardı. Şaloner vətənə xəyanətdə mühakimə olundu və 1699-cu ildə edam edildi. Zərbxanada işlədiyi müddətdə Nyuton yeni sikkələrin hazırlanması proseslərinə də nəzarət edirdi. Bu prosesdə o, saxtakarların işini çətinləşdirmək üçün yeni təhlükəsizlik tədbirləri hazırlayıb, həmçinin valyutanın sabitliyini təmin etmək və iqtisadiyyata inamı bərpa etmək üçün mühüm islahatlar həyata keçirib.

O Zərbxanadakı işlərinə, nüfuzuna və bütövlükdə, elmi fəaliyyətinə görə 1705-ci ildə “Ser” titulu alıb. Belə bir titula, böyük mənzilə, 6 nökərə və fayton-arabaya malik olmasına baxmayaraq, Nyuton yenə də tənha idi.


Nyuton və birja

Nyuton 18-ci əsrin əvvəllərində Londonun maliyyə bazarlarında fəal iştirak edirdi. O, yalnız elmi fəaliyyətindən əldə etdiyi gəlirlə kifayətlənmir, sərvətini müxtəlif maliyyə alətlərinə yatırırdı. Onun investisiyalarının mühüm hissəsini İngiltərənin ən böyük səhmdar cəmiyyətlərindən biri olan Cənub dənizləri şirkətinin (South Sea Company) səhmləri təşkil edirdi. Əslində, bu şirkətin fəaliyyəti əvvəlcə Britaniyanın dövlət borclarının idarə edilməsi ilə bağlı maliyyə layihəsi kimi genişlənmiş, eyni zamanda Atlantik qul ticarətində də iştirak etmişdi.

1720-ci ildə şirkətin səhmlərinin qiyməti görünməmiş sürətlə artmağa başladı. Bu hadisə tarixə "Cənub dənizləri köpüyü" (South Sea Bubble) adı ilə düşdü. İnvestorların sürətlə varlanmaq arzusu, şirkətin təşviq etdiyi səhmlərin alınması və dövlət borclarının səhmlərlə əvəzlənməsi mexanizmi bazarda böyük spekulyativ yüksəliş yaratmışdı.

Maraqlıdır ki, Nyuton bu yüksəlişin təhlükəsini kifayət qədər erkən hiss etmişdi. 1720-ci ilin aprelində o, sahib olduğu Cənub dənizləri səhmlərinin əhəmiyyətli hissəsini satmağa qərar verdi. Riyaziyyatçı və tarixçi Andrew Odlyzkonun 2019-cu ildə dərc olunmuş, arxiv sənədlərinə əsaslanan araşdırmasına görə, Nyutonun bu satışlardan əldə etdiyi qazanc 20 000 funt sterlinqdən çox ola bilərdi. Bu, onun üçün olduqca uğurlu investisiya qərarı idi.

Lakin hadisələr gözlənildiyi kimi davam etmədi. Nyuton səhmlərini satdıqdan sonra onların qiyməti yüksəlməkdə davam etdi və iyun ayına doğru təxminən 700 funta çatdı. Beləliklə, Nyuton bir müddət əvvəl satdığı səhmlərin dəyərinin təxminən ikiqat artdığını gördü. O, yenidən bazara qayıtdı. Hətta sahib olduğu dövlət qiymətli kağızlarının bir hissəsini Cənub dənizləri səhmlərinə çevirdi. Bununla da əvvəlki investisiya qərarı ilə qoruduğu maliyyə təhlükəsizliyini böyük ölçüdə itirdi.

1720-ci ilin sentyabrında köpük partladı. Səhmlərin qiyməti sürətlə aşağı düşdü, investorlar böyük itkilərlə üzləşdilər. Nyuton da bu böhrandan yaxa qurtara bilmədi. Odlyzkonun hesablamalarına görə, onun investisiya portfelinin dəyəri 1720-ci ilin əvvəlindəki təxminən 32 000 funtdan 1721-ci ilin ortalarında təxminən 20 000 funta qədər azalmışdı. Beləliklə, o, əvvəlki uğurlu satışlarından əldə etdiyi qazancı da itirmişdi.

Bu hadisənin ən maraqlı tərəfi Nyutonun maliyyə savadsızlığı deyil, bazarın psixoloji təsirinə məruz qalmasıdır. O, səhmlərin qiymətinin həddindən artıq yüksəldiyini görmüş və onları satmaqla düzgün qərar vermişdi. Lakin başqalarının qazanc əldə etməyə davam etdiyini gördükdə öz qərarından şübhələnmiş və yenidən həmin bazara qayıtmışdı. Bu davranışı müasir maliyyə psixologiyasında "Fürsəti qaçırmaq qorxusu" (Fear of Missing Out — FOMO) anlayışı ilə əlaqələndirmək mümkündür. Bununla belə, Nyutonun qərarlarının arxasında məhz bu psixoloji amilin dayandığını qəti şəkildə söyləmək üçün birbaşa sübut yoxdur.

Nyutonun bu hadisə ilə əlaqələndirilən məşhur bir ifadəsi də var: "Mən göy cisimlərinin hərəkətini hesablaya bilirəm, lakin insanların dəliliyini yox". Lakin bu sözlərin həqiqiliyi mübahisəlidir. Joseph Spence-in 1756-cı ilə aid qeydlərində Lord Radmorun danışdığı hadisənin daha qısa versiyası mövcuddur. Həmin qeyddə Nyutonun yalnız insanların dəliliyini hesablaya bilmədiyini söylədiyi bildirilir. Göy cisimlərinin hərəkətləri ilə bağlı müqayisə isə sonrakı nəqllərdə meydana çıxıb.

Bütün bunlara baxmayaraq, Nyuton ömrünün sonunda yoxsul deyildi. 1727-ci ildə vəfat edərkən onun əmlakının dəyəri təxminən 30 000 funt sterlinq idi. Deməli, Cənub dənizləri köpüyü onun sərvətinə ciddi zərbə vursa da, onu müflis etməmişdi.


Kral Cəmiyyətinin prezidenti

1703-cü ildə, əzəli düşməni Robert Hukun ölümündən sonra, o, Kral Cəmiyyətinin prezidenti seçildi. O, bu vəzifədə iyirmi dörd il qalaraq bu vəzifəni ölənə kimi əlində tutdu. Nyutondan əvvəl cəmiyyətin maddi vəziyyəti zəif idi, yeni elmi fikirlər nadir idi, üzvlərin sayı azalmışdı. Cəmiyyətin həftəlik iclaslarında və şurasında da iştirak çox aşağı idi. Nyuton cəmiyyətin bu vəziyyətini düzəltmək üçün fəaliyyət planı hazırladı. Bu plana əsasən, cəmiyyət təbiətin fəaliyyətini kəşf etmək, onu ümumi qayda və qanunlarla ifadə etmək, müşahidə və təcrübələr yolu ilə bu qaydaları müəyyən etmək, hadisələrin səbəb və nəticələrini üzə çıxarmaq kimi əsas vəzifələrini diqqət mərkəzində saxlamalıdır. Bu vəzifələri yerinə yetirmək üçün Nyuton hər iclasa qatılacaq və mexanika-riyaziyyat, optika-astronomiya, zoologiya, kimya və botanika sahələrində müntəzəm təcrübələr aparacaq dörd təcrübəçinin işə götürülməsini təklif etdi. Nyuton həmçinin cəmiyyətin daimi bir yer və daha çox üzvlə təmin edilməsi üçün səy göstərdi. Nyuton Kral Cəmiyyətinə prezidentliyi dövründə ciddi nizam-intizam tətbiq edirdi. Görüşlərdə pıçıldamağa, danışmağa, gülməyə imkan vermirdi. Nyuton istəyirdi ki, hər şey diqqətlə, ciddi və nizam-intizamla həyata keçirilsin. Nyutonun bu münasibəti yığıncaqlarda iştirak edənlər arasında heyranlıq doğurdu. Bu islahatlar öz bəhrəsini vermişdi. Nyutonun prezidentliyi dövründə cəmiyyət maddi cəhətdən möhkəmlənmiş, yeni elmi kəşflərin mərkəzinə çevrilmiş, nüfuzu yüksəlmişdir. Nyutonun təsiri ilə cəmiyyət Avropanın aparıcı elmi təşkilatlarından birinə çevrilib.

1704-cü ildə o, uzun müddətdir ki, gizlətdiyi optika sahəsindəki tədqiqatlarını "Optika" adı altında nəşr etdirdi. Bu kitabı bu qədər gecikdirməsinin səbəbi bəzi tarixçilər tətəfindən Nyutonun Hukun ölümünü gözləməsi olaraq əsaslandırır. Bu kitab, Principia-dan fərqli olaraq, ingilis dilində idi və daha geniş auditoriyaya çatdı. Kitabda işıq və rənglər haqqında mühüm məlumatlar var və eksperimental metodun əhəmiyyəti vurğulanır. Kitabda əksetmə, refraksiya, linzalar və gözün işləməsi kimi mövzular da yer alır. Kitabın sonundakı "Suallar" bölməsində onun təbiət fəlsəfəsindəki ən cəsarətli fikirlərindən bəziləri yer alırdı; o, kainatın boşluqla dolu olduğunu, işığın hissəciklərdən ibarət olduğunu və bütün təbiət hadisələrinin cazibə və itələmə qüvvələri ilə izah edilə biləcəyini iddia edirdi.

Lakin, bu dövrdə alman riyaziyyatçısı Leybnizlə mübahisəsi “müharibə”yə çevrildi. Nyuton Leybnizin onun kəşflərini oğurladığını iddia etdi. Bu mübahisə Britaniya elmi ictimaiyyətini onilliklər boyu qitə Avropasının elmi ictimaiyyətinə qarşı qoydu. Nyuton bu məsələ ilə məşğul olması üçün cəmiyyət çərçivəsində xüsusi komitə yaratdı. Kral Cəmiyyətinin nüfuzundan istifadə edən Nyuton, Leybnizi qərəzsiz kimi görünən şəkildə qınayan “Commercium Epistolicum” adlı rəsmi hesabat dərc etdi. Bu hesabat əslində Leybnizin şəxsiyyətinə sui-qəsd idi və bu gün bir çox tarixçi tərəfindən tamamilə qərəzli və ədalətsiz hesab olunur. Özünü haqsız hiss edən Leybniz, Nyutona qarşı mübarizəsini ömrünün sonuna qədər davam etdirdi. Gəlin, bu mübahisənin dərinliklərinə nəzər salaq. Nyuton 1660-cı illərin ortalarında, hələ iyirmi yaşlarının əvvəllərində ikən differensial və inteqral hesablamaları inkişaf etdirməyə başlamışdı. Həmişə olduğu kimi Nyuton yenə də öz kəşflərini dərc etməkdə tərəddüd etdi. Leybniz 1670-ci illərin ortalarında müstəqil olaraq öz diferensial metodunu işləyib hazırladı və 1684-cü ildə nəşr etdi. Leybnizin əsəri çap olunduqdan sonra kimin üstün olduğu ilə bağlı mübahisə yarandı. Nyutonun tərəfdarları iddia edirdilər ki, Leybniz 1676-cı ildə Londona səfər edərkən Nyutonun nəşr olunmamış bəzi əsərlərinə çıxış əldə edib və bu məlumatlardan öz metodunu hazırlamaq üçün istifadə edib. Leybniz isə öz metodunu Nyutondan asılı olmayaraq inkişaf etdirdiyini müdafiə edirdi. Müzakirə illər boyu davam etdi, hər iki tərəf iddialarını dəstəkləmək üçün müxtəlif dəlillər təqdim etdi. Müzakirələr şəxsi hücumlara və akademik nüfuza çevrildi. Nyuton Kral Cəmiyyətinin prezidenti vəzifəsindən istifadə edərək, Leybnizi ittiham etmək və gözdən salmaq üçün komitə yaratdı. Bu komitə Nyutonun lehinə hesabat dərc etdi və Leybnizi plagiatda ittiham etdi. 1716-cı ildə Leybniz vəfat edəndə mübahisə hələ də həll olunmamışdı. Araşdırmalar Nyutonun differensial və inteqral hesablamaları Leybnizdən çox daha erkən inkişaf etdirdiyini ortaya qoyur.

Bu rəqabətin nə dərəcədə şəxsi hal aldığını göstərən ən canlı epizodlardan biri 1697-ci ildə baş verdi. İsveçrəli riyaziyyatçı Yohann Bernulli Avropanın aparıcı riyaziyyatçılarına — o cümlədən Nyutona — mürəkkəb bir həndəsi məsələ (sonradan “brakistoxron problemi” adlanacaq, ən sürətli enmə əyrisini tapmaq məsələsi) ünvanlayaraq məsələni həll etmək üçün altı ay vaxt verdi. Bernulli və Leybniz, Nyutonun sükutunu onun məsələni həll edə bilmədiyi kimi yozaraq, öz üstünlüklərini açıq şəkildə bəyan etməyə hazırlaşırdılar. Lakin 29 yanvar 1697-ci ildə məktubu alan Nyuton, qeyd edək ki, həmin gün Zərbxanadakı yeni pul islahatının gərginliyi içində, yorğun-arğın saat dörddə evə qayıtmışdı, səhərə qədər yatmayaraq məsələni həll etdi. Həllini adını açıqlamadan Kral Cəmiyyətinin sədrinə göndərdi. Bernulli isə yazı üslubundan müəllifi dərhal tanıdı və məşhur bir ifadə işlətdi: “aslan pəncəsindən bəlli olur.” Bu hadisə, Nyutonun 54 yaşında olmağına baxmayaraq, dövlət məmuru kimi işlədiyi bir dövrdə belə, riyazi rəqabətdə geri qalmağa heç cür dözə bilmədiyini göstərir.


Con Flamstidlə mübahisə

Huk və Leybniz Nyutonun yeganə düşmənləri deyildi. Kral Astronomu Con Flamstid onilliklər boyu Qrinviçdə topladığı ulduz mövqelərindən ibarət nəhəng bir kataloq(“Historia Coelestis”) hazırlayırdı. “Principia”nın ikinci nəşri üçün dəqiq rəqəmlərə ehtiyac duyan Nyuton bu məlumatları götürmək istəyirdi, Flamstid isə əsərini hələ tamamlanmamış hesab edib özünün planlaşdırdığı formada nəşr etmək istəyirdi. Nyuton Kral Cəmiyyətinin prezidenti nüfuzundan istifadə edərək komissiya yaratdı, bu komissiya Flamstidin etirazlarını görməzdən gəldi və 1712-ci ildə kataloqu onun razılığı olmadan naqis formada çap etdirdi. 1714-cü ildə Kraliça Annanın ölümündən sonra siyasi tarazlıq dəyişdi və Flamstid 1716-cı ildə satılmamış 300 nüsxəni geri ala bildi. Bu nüsxələrdən yalnız özünün həqiqi elmi əməyi olan 120 səhifəlik hissəni ayıraraq, öz sözləri ilə, “Səmavi Həqiqətə qurban” olaraq yandırdı. Qalan ömrünü öz materialını özü istədiyi formada nəşrə hazırlamağa həsr etdi; 1719-cu ildə vəfat edəndə iş demək olar ki, bitmişdi və qalan hissələri iki köməkçisi tamamlamışdı.


Nyutonun dinə baxışları

Xatırlayırsınızsa, daha əvvəl Nyutonun dini baxışlarını müzakirə edəcəyimizi demişdim. Bəli, indi o nöqtədəyik. Elmi işlərindən əlavə, Nyuton ilahiyyatla və dinlə çox yaxından məşğul idi və dinə səmimi qəlbdən inanırdı. O, Tanrını hər yerdə mövcud olan, tam ağıllı, hər şeyi görən, eşidən və hər şeyi bilən, sonsuz varlıq kimi görürdü. Bu düşüncələrində Kembric Platonistlərindən təsirlənmişdi, lakin onlardan kənara çıxaraq birbaşa ilkin mənbələrə müraciət edirdi. Ənənəvi çərçivələrdən kənarda Xristianlığı dərindən araşdıran Nyuton Üçlük doktrinasını rədd edən anti-trinitar teologiya formalaşdırmışdı. O, İsanı Tanrının Oğlu və Məsih hesab edir, lakin Atayla eyni mahiyyətdə və əbədi, bərabər Tanrı saymırdı. Bu mövqe tarixşünaslıqda çox vaxt Arianizmlə əlaqələndirilsə də, Nyutonun şəxsi teologiyasını klassik Arianizmlə tam eyniləşdirmək olmaz. Onun dini düşüncələrinin şagirdi Samuel Klark kimi şəxslərin mövqelərinə təsiri tarixçilər tərəfindən müzakirə edilir, lakin Nyutonun Arianizmi canlandırmaq üçün konkret planı olduğu sübut edilməyib.

O, Henri Mor ilə Vəhy Kitabı - Apokalipsis və onun peyğəmbərlikləri haqqında dərin müzakirələr aparmış və Morun peyğəmbərliklərə verdiyi şərhləri oxuyanda çox sevinmişdi. O, İsa Məsihin peyğəmbərliyini qəbul etmiş və dinin prinsiplərini ümumiləşdirməyə çalışmışdı.

Onun dini yazıları latın və ingilis dillərində bir milyondan çox sözü əhatə edir. Nyuton xüsusilə esxatologiya və ya axır zamanın tədqiqi ilə maraqlanırdı. Nyuton Məsihin İkinci Gəlişi kimi hadisələri proqnozlaşdırmaq üçün İncildəki simvolları şərh etmişdi, İncil xronologiyasına əsaslanan mürəkkəb hesablamalardan irəli gələrək qiyamətin 2060-cı ildən tez baş verə bilməyəcəyini düşünürdü.

1680-ci illərdə yazmağa başladığı və sonrakı illərdə üzərində işlədiyi, lakin tamamlamadığı ən mühüm ilahiyyat əsərlərindən biri Theologiae gentilis origines philosophicae idi. Bu əsərlə əlaqəli bəzi daha erkən qeydlər mövcud olsa da, Newton Project-in kataloqu əsas əlyazma qatlarını 1680-ci illərə aid edir. Bu əlyazmanı “ilk deist traktatlarından biri” adlandırmaq düzgün deyil: Nyuton kainatı yaradıb sonra ondan uzaqlaşan, dünyaya müdaxilə etməyən Tanrı təsəvvürünü qəbul etmirdi. Əsərdə o, qədim xalqların başlanğıcda vahid Tanrıya ibadət etdiklərini, zaman keçdikcə isə bütpərəstlik və göy cisimlərinin ilahiləşdirilməsi nəticəsində ilkin dinin təhrif olunduğunu irəli sürürdü. Nyuton üçün təbiətin quruluşunu öyrənmək Yaradanın hikmətini dərk etməyin yollarından biri idi; lakin onun qədim dinlərin tarixi barədə bu fərziyyələrini müasir astronomiyanın geosentrik və heliosentrik modelləri ilə eyniləşdirmək olmaz. Nuhun tufanı haqqındakı hekayəni bəşəriyyətin ortaq mənşəyi kimi qəbul etsə də, Musa peyğəmbərin (və ya Tövratın) yaradılış hekayəsinin dəqiqliyini Finikiya və Xaldey kimi digər qədim mənbələrlə müqayisə edərək yoxlamışdı.

Riçard Bentliyə məktublarında Nyuton planetlərin mövcud hərəkətlərinin yalnız təbii səbəblərlə izah edilə bilməyəcəyini və kainatdakı nizamın ağıllı Yaradanın varlığına işarə etdiyini müdafiə edirdi.

Hətta "Optika" və "Principia" - nın qaralamalarında o, sonsuz fəzanı Tanrının hiss mərkəzi kimi təsvir etməyi düşünsə də, sonradan bu ifadəni çox cəsarətli hesab edərək düzəltmişdi.


Riyaziyyatçı Nyuton

Bura kimi, Nyutonun çox sahədə geniş fəaliyyətindən danışmışıq. Bir teoloq, fizik, prezident, əlkimyaçı, direktor, professor və riyaziyyatçı. Gəlin, Nyutonu bir daha bu dəfə riyazi perspektivdən tanıyaq.

Nyutonun Qrantamda yüksək riyazi təhsil almadığı düşünülsə də, Qrantam məktəbinin direktoru Henri Stoksun 1654-cü ildə əlyazma ilə yazdığı “Riyazi Qeydlər” onun Kembricə gəlməzdən əvvəl riyaziyyatda heç də təcrübəsiz olmadığını göstərir.

“Annus Mirabilis” zamanı Nyuton öz dövründəki bütün riyazi yenilikləri mənimsəmiş və Avropa riyaziyyatını inkişaf etdirmişdi. O, əyrilər altındakı sahələri, dəqiq desək, hiperbolanın sahəsini hesablamaq üçün binom sıralarından və Paskalın üçbucaq əmsallarından istifadə edərək riyazi cədvəllər hazırlamışdı.

Onun riyaziyyatda dahi olması müəllimləri İsaak Barrou və Con Kollins tərəfindən tanınmış və onlar Nyutonu öz mühazirə qeydlərinin və qədim riyaziyyatçıların mühazirə qeydlərinin təhlil edilməsinə cəlb etdilər. O, ətrafındakılara Dekartın "Həndəsə" əsərini başa düşməyə kömək edir və xarici mənbələrdən aldığı riyaziyyat suallarını cavablandırırdı.

Dəyişənlərin hesablamasını həndəsə ilə birləşdirsə də, müasir analizin kobud sübutlarını bəyənməmiş, bunun əvəzinə antik dövrün həndəsi sintez metodlarına və "ilk və son nisbətlər metoduna" müraciət etdi. Buna görə də, differensial və inteqral hesablamalar onun şah əsəri Principia-nın əsasını təşkil etsə də, teoremləri klassik həndəsə üslubunda təqdim etməyi seçdi.

Nyutonun Kembricdə cəbr üzrə oxuduğu mühazirələrə əsaslanan “Arithmetica Universalis” əsəri 1707-ci ildə Uilyam Uiston tərəfindən nəşr olundu. Leybniz 1708-ci ildə əsəri “Acta Eruditorum” jurnalında müsbət qiymətləndirdi. Əsərin Nyuton tərəfindən təkmilləşdirilmiş ikinci nəşri 1712-ci ildə Con Maçin tərəfindən nəşr olundu. Principianın ikinci nəşri hazırlanarkən isə Nyuton Yohann Bernullinin işarə etdiyi həndəsi səhvi özü yoxlayaraq düzəltdi.


Fizik Nyuton

Nyutonun fizika irsi yalnız hərəkət qanunları və ümumdünya cazibə qanunu ilə məhdudlaşmır. O, optika, mexanika, göy mexanikası, maye mühitlərdə hərəkət və istilik hadisələri sahələrində də mühüm araşdırmalar aparmışdı. Onun əsas tarixi nailiyyəti Yer üzündəki mexaniki hadisələrlə planet və peyklərin hərəkətini eyni riyazi prinsiplər çərçivəsində izah edən vahid nəzəri sistem qurması idi.

Nyutonun fizika sahəsində ilk böyük nailiyyətlərindən biri işığın və rənglərin təbiətini araşdırması idi. 1665–1666-cı illərdə apardığı təcrübələrdə o, qaranlıq otağa dar yarıqdan daxil olan günəş işığını prizmadan keçirərək divarda uzunsov rəngli spektr aldığını müşahidə etdi. O, bu nəticənin sadəcə prizmanın şüşəsindəki qüsurlardan yaranmadığını yoxlamaq üçün əlavə təcrübələr qurdu. İkinci prizma vasitəsilə spektrin rəngli şüalarını yenidən bir araya gətirərək ağ işığı bərpa etməsi xüsusilə əhəmiyyətli idi. Beləliklə, Nyuton ağ işığın sadə və homogen olmadığını, müxtəlif rənglərə uyğun gələn və müxtəlif dərəcədə sınan şüaların qarışığından ibarət olduğunu göstərdi. Bənövşəyi şüalar qırmızı şüalara nisbətən daha çox, qırmızı şüalar isə daha az sınırdı. O, rənglərin prizmadan keçərkən işığa sonradan əlavə olunmadığını, işığın tərkibində əvvəlcədən mövcud olduğunu müdafiə edirdi.

Nyuton təbii cisimlərin rənglərini də işığın seçici əks olunması və udulması ilə izah edirdi: cisimlər işığın bəzi rənglərinə uyğun şüaları digərlərindən daha çox əks etdirir, qalanlarını isə udur və ya keçirir. Nyuton bir çox mətnində işığı zərrəciklər axını kimi təsəvvür etsə də, “Opticks”də dalğavari titrəyişlərə və işığın əks olunma-sınma “fits”lərinə də yer verirdi; buna görə onun baxışlarını tam formalaşmış və dəyişməz korpuskulyar nəzəriyyə kimi təqdim etmək sadələşdirmə olardı. Sonrakı dalğa optikası, elektromaqnit nəzəriyyəsi və kvant fizikası işığın təbiəti haqqında daha geniş təsəvvür yaratdı. Buna görə Nyutonun optikadakı əhəmiyyəti onun bütün müasir izahları qabaqcadan verməsində deyil, ağ işığın tərkibini dəqiq təcrübələrlə araşdırıb rənglərin təbiətinə dair yeni elmi çərçivə yaratmasındadır.

1668-ci ildə Nyuton ilk işlək əks etdirici teleskopunu hazırladı. Refraktor teleskoplarda linzaların müxtəlif rəngli şüaları müxtəlif dərəcədə sındırması nəticəsində yaranan xromatik aberasiya təsvirin kəskinliyini azaldırdı. Nyuton obyektiv linzanı konkav güzgü ilə əvəz etməklə bu problemi xeyli azaltdı. O, teleskopun sonrakı modelini 1671-ci ildə Kral Cəmiyyətində nümayiş etdirdi. Bu qurğu tarixdə Nyuton teleskopu kimi tanınan əks etdirici teleskopların inkişafına güclü təkan verdi.

Nyuton nazik şəffaf təbəqələrdə — məsələn, nazik hava qatında və sabun köpüklərində — yaranan rəng hadisələrini də sistemli şəkildə araşdırmışdı. Linza ilə düz şüşə səth arasında əmələ gələn nazik hava qatında müşahidə etdiyi konsentrik işıqlı və qaranlıq halqalar sonradan “Nyuton halqaları” adlandırıldı. Bu hadisəni Nyutondan əvvəl Robert Huk təsvir etmişdi; Nyutonun mühüm töhfəsi onu sistemli şəkildə ölçməsi və riyazi qanunauyğunluqlarını araşdırması idi. Nyuton bu hadisəni işığın əks olunma və keçmə “meyilləri” — öz terminologiyasında “fits” — ilə izah etməyə çalışırdı; müasir fizika isə halqaların yaranmasını iki səthdən əks olunan işıq dalğalarının interferensiyası ilə izah edir.

Nyuton zaman və məkanı mütləq qəbul etmişdir. Nyutona görə zaman hesablama sistemindən asılı olmayaraq müntəzəm davam edir və bütün hesablama sistemləri üçün eynidir. O, zamanla məkanı bir-birindən əlaqəsiz, müstəqil anlayışlar kimi qəbul etmişdir. Nyutona görə cisimlərin ölçüləri mütləqdir; başqa sözlə, çubuğun iki nöqtəsi arasındakı məsafə onun sükunət və ya hərəkət halından asılı olmayaraq sabit qalır. Eyni fikri cismin ölçülərinə də aid edirdi: Nyutona görə cismin eni, uzunluğu və hündürlüyü onun sükunət və hərəkət halından asılı olmayaraq dəyişmir. Nyuton “Principia”da yazır: “Mütləq məkan, heç bir xarici əlamətdən asılı olmayaraq mahiyyətcə həmişə eyni və tərpənməz qalır”. O, belə davam edir: “Mütləq həqiqi riyazi zaman heç bir xarici əlamətdən asılı olmadan öz-özünə müntəzəm davam edir və başqa sözlə, davam müddəti adlanır”. Deməli, Nyutonun zaman və məkana baxışı klassik mexanikanın mütləq məkan və mütləq zaman anlayışlarına əsaslanırdı. Dinamik materializmə görə isə zaman və məkan materiyanın varlıq formalarıdır; onlar bir-biri ilə, həmçinin təbiətdəki cisim və hadisələrlə əlaqədardır. Qeyd etmək lazımdır ki, bu sonuncu müddəa Nyutonun öz nəzəriyyəsinin hissəsi deyil, ona verilən sonrakı fəlsəfi şərhdir.

Nyutonun mütləq məkan və hərəkət anlayışını əsaslandırmaq üçün təqdim etdiyi ən məşhur düşüncə təcrübələrindən biri “Nyutonun vedrəsi”dir. O, su ilə dolu vedrəni burulmuş kəndirdən asaraq əvvəlcə vedrəni fırladırdı. Vedrə fırlanmağa başlasa da, su əvvəlcə demək olar ki, sakit qalır və səthi düz olur. Bir müddət sonra su da vedrə ilə birlikdə fırlanmağa başlayır; bu zaman suyun səthi kənarlara doğru qalxaraq çökək forma alır. Vedrə ilə su arasındakı nisbi fırlanma azaldığı halda su səthinin əyriliyinin artması Nyutona görə fırlanmanın yalnız vedrəyə nəzərən hərəkətlə izah edilə bilmədiyini göstərirdi. O, bu cür fırlanma və sürətlənmə effektlərini mütləq hərəkətlə əlaqələndirirdi. Bununla belə, təcrübəni “mütləq düzxətli sükunət”in müşahidə edilə bilməsinin sübutu kimi təqdim etmək düzgün olmaz: Nyuton mexanikasında sabit sürətlə bir-birinə nəzərən hərəkət edən ətalət sistemləri arasında təcrübə ilə seçilən vahid sükunət sistemi müəyyən edilmir; vedrə təcrübəsinin əsas mövzusu fırlanma və onun ətalət effektləridir.

Nyuton Qalileyin ətalət prinsipinə əsaslanaraq özünün məşhur birinci qanununu belə ifadə etmişdir: istənilən cisim ona xalis xarici qüvvə təsir etməyincə öz sükunət və yaxud bərabərsürətli düzxətli hərəkət halını saxlayır. Nyutonun birinci qanununun ödənildiyi hesablama sistemi ətalət (inersial) hesablama sistemi adlanır. Bu qanun dinamikanın birinci qanunu kimi də tanınır. Nyuton ətalət hesablama sisteminin əsasını “mütləq sükunətdə olan fəza” anlayışı ilə əlaqələndirmişdir. Müasir fizikada isə mütləq sükunətdə olan, təcrübə ilə müəyyən edilə bilən imtiyazlı hesablama sistemi qəbul edilmir. Nyutonun birinci qanunu açıq şəkildə ifadə etməsə də, ətalət hesablama sisteminin anlayışını müəyyənləşdirir. Əslində, Nyutonun birinci qanunu daha aydın şəkildə belə ifadə olunmalıdır: elə koordinat sistemi vardır ki, xalis qüvvənin təsirinə məruz qalmayan cisim həmin koordinat sisteminə nəzərən ya sükunətdə olur, ya da bərabərsürətli düzxətli hərəkət edir. Nyutonun birinci qanununun ödənilmədiyi hesablama sistemi qeyri-ətalət (yaxud təcilli) sistem adlanır.

Nyutonun ikinci qanununu belə ifadə etmək olar: cismin təcili ona təsir edən xalis qüvvə ilə düz, kütləsi ilə tərs mütənasibdir və qüvvənin istiqamətində yönəlir. Bu qanuna əsaslanan mexanika Nyuton mexanikası adlanır.

Nyutonun üçüncü qanunu da mexanikanın əsas dayaqlarındandır: bir cismin digərinə göstərdiyi təsir qüvvəsinə ikinci cisim birinciyə eyni qiymətli, əks istiqamətli əks-təsir qüvvəsi göstərir. Bu iki qüvvə eyni cismə deyil, qarşılıqlı təsirdə olan iki ayrı cismə tətbiq olunur. Buna görə də onlar eyni cismin hərəkət tənliyində bir-birini “ləğv etmir”. Qapalı sistemdə daxili qüvvələrin bu cür cütləşməsi impulsun saxlanması qanunu ilə sıx bağlıdır.

Bu iki qanunla tanış olduqdan sonra belə bir etiraz yaranır: nə üçün birinci qanun müstəqil qanun adlanır? Daha bir etiraz da yarana bilər. Ətalət prinsipi Nyutondan əvvəl Qaliley tərəfindən müəyyən olunduğu halda, nə üçün dinamikanın birinci qanunu Qalileyin deyil, Nyutonun adını daşıyır? Hadisənin dərin mahiyyətinə nəzər salsaq, hər iki etirazın niyə yarandığını və cavabın nədən ibarət olduğunu görə bilərik. Qaliley ətalət prinsipinin formalaşmasına həlledici töhfə vermişdi. Nyuton isə həmin prinsipi öz hərəkət qanunları sisteminə daxil edərək “Principia”da müstəqil qanun kimi təqdim etdi. Buna görə “Nyutonun birinci qanunu” adı bu ideyanın ilk dəfə məhz onun tərəfindən kəşf edildiyini deyil, klassik mexanikanın sistemli quruluşunda oynadığı rolu ifadə edir.

Ümumdünya cazibə qanununun kəşfi tarixindən söhbət açarkən bəzən belə sadəlövh fikir irəli sürülür ki, guya almanın ağacdan yerə düşməsinin müşahidəsi Nyutonun cazibə qanununu kəşf etməsinin əsasını təşkil edib. Şübhə yoxdur ki, təklikdə götürülmüş bu müşahidə ümumdünya cazibə qanununun kəşfinə gətirib çıxara bilməzdi. Almanın ağacdan yerə düşməsi cazibə qanununun əsasını təşkil etməyib, yalnız həmin qanunun kəşfinə təkan verən müşahidələrdən biri olub. Ayın hərəkəti Nyutonun diqqətini çoxdan cəlb edirdi. Dinamika qanunlarını sistemləşdirən bir şəxs, şübhəsiz ki, həmin qanunları müşahidə etdiyi hadisələrə tətbiq etməyə çalışacaqdı və Nyuton məhz belə etmişdi. O bilirdi ki, Aya qüvvə təsir etməsəydi, Ay bərabərsürətli düzxətli hərəkət edərdi. Ay Yer ətrafında əyri trayektoriya boyunca hərəkət etdiyinə görə onun sürətinin istiqaməti daim dəyişir; deməli, Aya Yerə doğru yönəlmiş qüvvə təsir edir. Bu barədə Nyuton yazırdı: “Ay da bu növ bəzi qüvvənin təsiri olmadan öz orbitində qala bilməzdi. Əgər bu qüvvə çox kiçik olsaydı, o, Ayı düzxətli hərəkət istiqamətindən döndərə bilməzdi. Əgər həmin qüvvə çox böyük olsaydı, o, Ayı kəskin döndərər və onu orbitdən çıxararaq Yerə doğru hərəkət etdirərdi”. Bəs Aya təsir edərək onu Yer ətrafında fırlanmağa məcbur edən hansı qüvvədir? Səbrsizlik edib həmin qüvvənin Ayın Yer tərəfindən cəzb olunma qüvvəsi olduğunu söyləyə bilərsiniz. Ancaq həmin dövrdə cisimlərin qarşılıqlı cazibəsi haqqında müxtəlif fikirlər irəli sürülsə də, bu təsirin bütün cisimlərə aid olan universal qanun şəklində riyazi ifadəsi hələ qurulmamışdı.

Nyutonun dediyinə görə, o, yuxarıda qoyulmuş suala cavabı bağda oturarkən xoş bir təsadüf nəticəsində tapmışdı. Planetlərə mərkəzəyönlü təcil verərək onları Günəş ətrafında fırlanmağa məcbur edən qüvvənin mənşəyi haqqında düşünən Nyuton bağda istirahət edərkən almanın ağacdan yerə düşdüyünü müşahidə etmiş və belə bir mülahizə irəli sürmüşdü: almanın Yer səthinə tərəf təcillə hərəkət etməsinin səbəbi Yerin almanı cəzb etməsi ola bilər. Belədirsə, Yer ilə alma arasında mövcud olan cazibə bütün cisimlərə, o cümlədən göy cisimlərinə də aid olmalıdır. Yer Aya təsir edərək onu öz ətrafında hərəkətdə saxladığı kimi, Günəş də planetlərə təsir edərək onları öz ətrafında hərəkət etdirə bilər. Bu mülahizələrə əsaslanan Nyuton ümumdünya cazibə qanununu müəyyənləşdirdi. Beləliklə, o, planetlərin və onların peyklərinin hərəkətini idarə edən qüvvənin cazibə qüvvəsi olması fikrinə gəldi. Bəs bu qüvvənin qiyməti və istiqaməti necə təyin olunur? Bu suala cavabı da Nyuton vermişdir.

Nyutona qədər göy cisimlərinin hərəkəti kifayət qədər öyrənilmiş, bu hərəkətin qanunauyğunluqları müəyyənləşdirilmişdi. Kepler həmin qanunauyğunluqları dərindən təhlil edərək üç məşhur qanun şəklində ifadə etmişdi. Həmin qanunlar planetlərin necə hərəkət etdiyini təsvir etsə də, onların bu cür hərəkət etməsinə səbəb olan qüvvəni öz-özlüyündə izah etmirdi. Qəribə bir vəziyyət yaranmışdı: hərəkətin qanunauyğunluqları məlum idi, lakin onun məhz bu şəkildə baş verməsinin fiziki səbəbi aydın deyildi. Mexanika dilində desək, hərəkətin kinematikası məlum olduğu halda, onun dinamikası tam izah edilməmişdi. Belə bir vəziyyətdə Nyuton planetlərin “qəribə” hərəkətlərinin səbəbini öyrənmək məqsədilə Kepler qanunlarını dərindən təhlil etdi. Nyutonun bu təhlilini anlamaq üçün Kepler qanunlarını xatırlayaq:

  1. Planetlər ellips boyunca hərəkət edir və Günəş həmin ellipsin fokuslarından birində yerləşir.
  2. Planetin radius-vektoru — planeti Günəşlə birləşdirən istiqamətlənmiş xətt — bərabər zaman fasilələrində bərabər sahələr cızır.
  3. Planetin orbitinin böyük yarımoxunun kubunun onun Günəş ətrafında tam dövr müddətinin kvadratına nisbəti bütün planetlər üçün eyni sabit kəmiyyətdir.

Nyuton yaxşı bilirdi ki, planetin Günəş ətrafında qapalı orbit üzrə hərəkət edə bilməsi üçün onun sürətinin istiqaməti dəyişməlidir; bunun üçün də planetə Günəşə doğru yönəlmiş qüvvə təsir etməlidir. O, bu qüvvənin təbiəti haqqında əvvəlcə tam təsəvvürə malik olmasa da, Kepler qanunlarını araşdırmaqla onun bəzi xüsusiyyətlərini müəyyənləşdirmişdi. Nyutonun gəldiyi nəticəyə görə, planetlə Günəş arasındakı təsir qüvvəsi onları birləşdirən düz xətt boyunca yönəlir və Günəşlə planet arasındakı məsafənin kvadratı ilə tərs mütənasib olaraq azalır.

Nyuton cazibə qanununun riyazi təsirini göy cisimlərinin və okean qabarma-çəkilmələrinin hərəkətini izah etmək üçün tətbiq etsə də, cazibənin fiziki səbəbini müəyyən etdiyini iddia etmirdi. “Principia”nın 1713-cü ildə nəşr olunan ikinci nəşrinə əlavə etdiyi “Ümumi şərh”də o, cazibənin müşahidə olunan xüsusiyyətlərinin səbəbini hadisələrdən çıxara bilmədiyini yazır və “hypotheses non fingo” — “mən fərziyyələr uydurmuram” — ifadəsini işlədir. Bu cümləni Nyutonun bütün fərziyyələri və ehtimal xarakterli izahları qadağan etməsi kimi şərh etmək düzgün deyil. O, “Opticks” əsərinin suallarında və başqa mətnlərində mümkün izahları müzakirə edirdi; əsas metodoloji tələbi onları kifayət qədər müşahidə və təcrübə ilə əsaslandırılmadan sübut olunmuş fiziki səbəb kimi təqdim etməmək idi. Beləliklə, Nyuton cazibənin qanunauyğunluğunu riyazi şəkildə təsvir edib onun nəticələrini yoxlaya bilmiş, lakin bu qüvvənin hansı fiziki mexanizmlə yarandığını açıq məsələ saxlamışdı.

Nyutonun “Principia”da sübut etdiyi mühüm nəticələrdən biri də sferik cisimlərin cazibə təsiri ilə bağlıdır. O göstərdi ki, tərs kvadrat qanununa tabe olan cazibə qüvvəsi şəraitində bərabər sıxlıqlı nazik sferik qabığın daxilində yerləşən cismə qabığın müxtəlif hissələrinin təsirləri bir-birini kompensasiya edir və xalis cazibə qüvvəsi sıfır olur. Qabığın xaricindəki cisim isə sferanın mərkəzinə yönəlmiş qüvvə ilə cəzb olunur; homogen sferik cismin xaricdə yaratdığı cazibə təsiri onun bütün kütləsi mərkəzdə cəmlənmiş nöqtəvi cisim kimi hesablana bilər. Bu nəticə planetlər kimi təxminən sferik cisimlərin cazibə sahəsini riyazi şəkildə təhlil etmək üçün mühüm əsas yaratdı.

Bu böyük kəşflə əlaqədar maraqlı bir tarixi fakta da nəzər salaq. Nyutonun sonrakı xatirəsinə əsaslanan ənənəvi bioqrafik rəvayətə görə, o, 1666-cı ildə Ayın orbitdə qalması üçün lazım olan mərkəzəyönlü təcili Yerin səthindəki sərbəstdüşmə təcili ilə müqayisə etmişdi. Bu müqayisədə istifadə olunan Yerin ölçüsü qeyri-dəqiq olduğundan hesablamanın nəticəsi gözlənilən uyğunluğu tam göstərməmişdi. Sonradan Jan Pikardın Yerin meridian dərəcəsini daha dəqiq ölçməsi Nyutona hesablamalarını yenidən yoxlamaq imkanı verən məlumatlardan biri oldu. Bununla belə, Nyutonun 1666-cı ildə həmin hesablamanı apardığını təsdiqləyən birbaşa, həmin dövrə aid əlyazma sübutu yoxdur; buna görə bu hadisəni qəti sənədləşdirilmiş fakt deyil, sonrakı xatirəyə əsaslanan ənənəvi izah kimi təqdim etmək daha doğrudur.

Bu epizodun dəqiq xronologiyası barədə tarixşünaslıqda müəyyən qeyri-müəyyənlik var. Cambridge University Press tərəfindən nəşr olunan Newtonun riyazi əlyazmalarına dair elmi nəşrdə qeyd edilir ki, onun 1666-cı ildə Ay sınağını apardığını təsdiqləyən birbaşa, həmin dövrə aid sənəd mövcud deyil; bu hesablamaya dair ilk sənədləşdirilmiş yazılı istinad təxminən 1685-ci ilə aiddir. Nyutonun sonrakı xatirəsi isə ideyanın başlanğıcını 1666-cı ilə bağlayır. Jan Pikardın ölçmələri Yerin meridian dərəcəsi barədə daha dəqiq qiymət verdi, lakin Nyutonun bu nəticələri dəqiq nə vaxt istifadə etdiyi barədə qəti razılaşma yoxdur. Deməli, “altı il sonra astronomlar Yerdən Aya qədər məsafəni dəyişdirdilər” kimi ifadə həm xronologiyanı, həm də elmi prosesi yanlış sadələşdirir.

Nyuton cazibə və ətalət kütlələrinin bir-biri ilə düz mütənasib olduğunu yoxlamaq üçün rəqqaslardan istifadə edən təcrübələr aparmışdı. O, eyni ölçülü iki dairəvi taxta qutu hazırlamış, birini taxta ilə doldurmuş, digərinə isə eyni çəkiyə malik qızıl yerləşdirmişdi. Qutuları eyni uzunluqlu — təxminən 11 futluq — saplardan asaraq onların forması, çəkisi və hava müqaviməti baxımından mümkün qədər eyni olmasına çalışmışdı. Sonra onları yanaşı yellədərək rəqs periodlarını müqayisə etmişdi. Nyuton bu sınağı gümüş, qurğuşun, şüşə, qum, duz, su və buğda kimi başqa maddələrlə də təkrarlamışdı. Eyni uzunluqlu rəqqasların eyni periodla yellənməsi, müxtəlif maddələrdə cazibə təsirinə reaksiyanın onların ətalət xassələri ilə mütənasib olduğunu göstərirdi. Nyuton yazırdı ki, bu təcrübələrdə, əgər belə fərq həqiqətən mövcud olsaydı, maddə miqdarındakı mində birdən kiçik fərqi aşkar etmək mümkün olardı. Bu nəticə ətalət kütləsi ilə cazibə kütləsinin mütənasibliyinə güclü eksperimental dəlil idi və Eynşteynin ümumi nisbilik nəzəriyyəsində mühüm yer tutan ekvivalentlik prinsipinin tarixi eksperimental sələflərindən biri sayılır. Lakin Nyutonun sınağı müasir ekvivalentlik prinsipinin bütün məzmununu və ümumi nisbilik nəzəriyyəsini öz-özlüyündə sübut etmirdi.

Nyutonun nəzəriyyəsinin böyüklüyü yalnız planetlərin Günəş ətrafında hərəkətini izah etməsində deyildi. O, Ayın hərəkətindəki qeyri-bərabərlikləri və Günəşin, eləcə də digər planetlərin cazibə təsirindən yaranan orbital pozuntuları araşdırdı. Yupiter və Saturnun qarşılıqlı cazibə təsirinin onların hərəkətində müşahidə olunan sapmalara səbəb ola biləcəyini göstərdi. O, Ay və Günəşin Yer okeanlarına göstərdiyi cazibə təsirini qabarma-çəkilmələrin əsas səbəbi kimi izah etdi, hərçənd “Principia”dakı bu izah tam kəmiyyət nəzəriyyəsi səviyyəsinə çatmırdı.

Nyuton Yerin mükəmməl kürə olmadığını da irəli sürdü. Yerin fırlanması ilə bağlı təsirlər nəticəsində onun ekvator ətrafında bir qədər qabarıq, qütblərdə isə yastılanmış — oblat sferoidə yaxın — formaya malik olacağını hesabladı. Nyutonun sadələşdirilmiş, əsasən homogen maye modelinə söykənən hesablaması Yerin yastılanma dərəcəsini olduğundan böyük qiymətləndirirdi; sonrakı geodeziya ölçmələri isə onun ümumi nəticəsini — Yerin oblat formaya malik olmasını — təsdiqlədi. O, həmçinin Günəş və Ayın Yerin ekvatorial qabarıqlığına göstərdiyi cazibə təsirini bərabərlik nöqtələrinin presessiyası ilə əlaqələndirdi. Bu izah keyfiyyətcə mühüm yenilik idi, lakin Nyutonun presessiyanın sürəti üçün apardığı kəmiyyət hesablaması dəqiq alınmamışdı; 1749-cu ildə Jan le Ron d’Alamber sərt cismin fırlanma dinamikasını nəzərə alan daha uğurlu izah verdi. “Principia”nın üçüncü kitabında kometlərin trayektoriyalarını da araşdıraraq onların konik kəsiklər — o cümlədən parabola və ellips — boyunca hərəkət edə biləcəyini göstərdi. Edmund Halley Nyutonun qurduğu riyazi çərçivədən istifadə edərək 1682-ci ildə müşahidə edilən kometin təxminən 1758-ci ildə yenidən görünəcəyini proqnozlaşdırdı; bu proqnoz kometin 1758-ci ilin sonunda müşahidə olunması ilə təsdiqləndi.

Nyutonun bu mütənasibliyi araşdırması və “Principia”dakı nəticələri göy mexanikasının inkişafında mühüm mərhələ oldu. Onun nəzəriyyəsi Yer üzündə cisimlərin düşməsi ilə planetlərin, peyklərin və kometlərin hərəkətini eyni cazibə qanunu ilə əlaqələndirirdi. Beləliklə, səma və Yer hadisələri üçün ayrı-ayrı mexanika prinsiplərinə ehtiyac qalmadı.

Beləliklə, təcillə hərəkət edən sistem daxilindəki müşahidəçi Nyuton qanunlarına birbaşa əsaslanaraq müşahidə etdiyi hadisələri izah edə bilmir. Təcilli sistemdə baş verən hadisələri izah etmək üçün iki yanaşma təsəvvür etmək olar. Birinci yanaşmaya görə, təcilli sistemlərdə Nyuton qanunları həmin formada ödənilmir və təcil real qarşılıqlı təsir qüvvəsi olmadan da müşahidə oluna bilər. İkinci yanaşmaya görə isə təcilli sistemin öz hərəkəti ilə əlaqəli əlavə qüvvə daxil edilməlidir. Birinci yanaşmanı qəbul etmək hərəkət tənliyi olan Nyutonun ikinci qanununun ümumi tətbiqini məhdudlaşdırmaq deməkdir. Klassik mexanikanın əsasını təşkil edən Nyuton qanunlarını qeyri-ətalət sistemlərində də istifadə etmək üçün ikinci yanaşma seçilir. Beləliklə, təcilli sistemlərdə həmin sistemin təcili ilə əlaqəli və onun əksinə yönəlmiş ətalət qüvvəsinin meydana gəldiyi qəbul olunur. Bu qüvvə təcilli sistem daxilindəki cisimlərin hərəkətini həmin sistemdən müşahidə edən şəxs üçün izah etməyə imkan verir.

Məsələn, vaqon irəliyə doğru təcillə hərəkət etdikdə onun daxilindəki müşahidəçiyə kürə geriyə doğru hərəkət edirmiş kimi görünə və masa üzərindən vaqonun döşəməsinə düşə bilər. Eyni səbəbdən rəqqas tarazlıq vəziyyətindən təcilin əks istiqamətinə doğru meyl edir, yayı uzadan cismin nisbi vəziyyəti də dəyişə bilər. Qeyri-ətalət sistemində müşahidə olunan bu “qeyri-adi” qüvvənin səciyyəvi xüsusiyyəti ondan ibarətdir ki, onu yaradan ayrıca qarşılıqlı təsir cismi yoxdur. Bu qüvvə real qüvvələrdən fərqli olaraq təklikdə meydana çıxa bilər və ona eyni qiymətli, əks istiqamətli ikinci qüvvə cütü uyğun gəlmir. Yalnız qeyri-ətalət sistemində hərəkəti təsvir etmək üçün daxil edilən bu qüvvə ətalət qüvvəsi və ya fiktiv qüvvə adlanır. Deyilənləri belə ümumiləşdirmək olar: qeyri-ətalət hesablama sistemində Nyutonun ikinci qanunundan istifadə etmək üçün həmin sistemin təcilli hərəkəti ilə əlaqədar olan və sistemin təcilinin əksinə yönəlmiş ətalət qüvvəsinin təsir göstərdiyi qəbul edilir.

“Principia”nın ikinci kitabı müqavimətli mühitlərdə hərəkətə həsr edilmişdi. Nyuton mayelərdə hərəkət edən cisimlərə təsir göstərən müqaviməti, rəqqasların hərəkətini və müxtəlif mühitlərdə cismin sürətinin dəyişməsini riyazi və təcrübi baxımdan araşdırırdı. Onun bəzi modelləri sonradan təkmilləşdirilsə də, bu tədqiqatlar mexanikanın yalnız ideal, müqavimətsiz fəzadakı hərəkətlərlə məhdudlaşmadığını göstərirdi.

O, “Principia”nın ikinci kitabında səsin havada yayılma sürətini də nəzəri şəkildə hesablamışdı. Lakin ilk hesablaması təcrübə ilə ölçülən qiymətdən xeyli aşağı idi. Sonralar Pyer-Simon Laplas havanın sıxılıb-genişlənməsi zamanı temperaturun dəyişməsini, yəni adiabatik prosesi nəzərə almaqla bu uyğunsuzluğu izah etdi.

Nyutonun az xatırlanan fiziki işlərindən biri də istilik hadisələrinə aid idi. 1701-ci ildə “Scala graduum Caloris” (“İstilik dərəcələrinin şkalası”) adlı anonim məqaləsində Nyuton istilik dərəcələrini müəyyənləşdirmək üçün kətan yağı ilə işləyən termometrdən, müxtəlif maddələrin ərimə və qaynama kimi sabit temperatur hadisələrindən, həmçinin qızdırılmış dəmirin nəzarətli hava axınında soyuma müddətlərindən istifadə etmişdi. Məqalədə sonralar Nyutonun soyuma qanunu adı ilə tanınan empirik münasibət də yer alır: müəyyən şərtlər daxilində cismin temperaturunun dəyişmə sürəti onun temperaturu ilə ətraf mühitin temperaturu arasındakı fərqlə təxminən mütənasibdir. Sadə modeldə bu, \(\frac{dT}{dt}=-k(T-T_{\text{mühit}})\) kimi yazılır; burada \(k\) istilikötürmə şəraitindən asılı sabitdir. Bu münasibət universal və bütün şəraitlərdə dəqiq qanun deyil: böyük temperatur fərqləri, dəyişən hava axını, şüalanma və cismin daxilində temperaturun qeyri-bərabər paylanması kimi hallarda daha mürəkkəb modellər tələb olunur.

Nyuton mexanikası Eynşteynin nisbilik nəzəriyyələri ilə əvəzlənərək tamamilə yararsız hala gəlməmişdir. O, işıq sürəti ilə müqayisədə çox kiçik sürətlərdə və güclü qravitasiya sahələrinin olmadığı adi şəraitlərdə son dərəcə dəqiq yaxınlaşma olaraq qalır. Lakin yüksək sürətlərdə, güclü qravitasiya sahələrində və atomaltı miqyaslarda Nyuton mexanikası təkbaşına kifayət etmir; bu hallarda xüsusi və ümumi nisbilik nəzəriyyələri, eləcə də kvant fizikası tələb olunur.


Nyutonun şəxsiyyəti və onun sosial-psixoloji strukturu

Nyuton utancaqlığı və təvazökarlığı ilə seçilib. O, təvazökarlıqla deyirdi: "Hamının məni nə hesab etdiyini bilirəm, lakin özüm-özümə dəniz qırağında oynayan və hamar daş, yaxud adi görkəmdə olmayan gözəl balıqqulağı tapanda sevinən uşaq kimi görünürəm, halbuki qarşımda tədqiq edilməmiş böyük okean durur".

O, uzun müddət öz elmi kəşflərini dərc etdirməyə belə qərar verə bilməyib, hətta Principia-nın bəzi hissələrini belə məhv etməyə cəhd edib. Bir dəfə Nyutondan xahiş edirlər ki, bəzi elmi işlərinin Kral Cəmiyyəti tərəfindən dərc olunmasına icazə versin. Alim bir şərtlə razılıq verib ki, bu elmi işlərin müəllifinin adı göstərilməsin. Bu məsələ ilə bağlı yaranmış anlaşılmazlığı isə o, belə izah edib: "Məşhurluq yalnız mənim tanışlarımın dairəsini genişləndirə bilər, mən isə onların sayını hər vasitə ilə məhdudlaşdırmağa çalışıram".

Alim tələbələrinə deyirdi: “Elmləri öyrənərkən nümunə daha faydalı qaydadır. Bildiklərimiz bir damla, bilmədiklərimiz okeandır. Bilik real və yenilməz qüvvədir. Məhz bilik sərvət və kapitaldır. Böyük yaradan biliyi seçmə adamlara verir”.

Böyük alimlə onun yaşlı çağında tanış olan doktor Pemberton bu dahinin təvazökarlığından heyrətləndiyini yazırdı. Onun sözlərinə görə, Nyuton həddən artıq gülərüzlü idi, digər dahilərə məxsus olan bir sıra məziyyətlər ona yad idi. O, hər bir cəmiyyətə çox uğurla uyğunlaşa bilirdi və onda heç bir təkəbbürlük əlaməti yox idi.

Nyuton elm naminə göz sağlamlığını riskə atdığı təcrübələr də aparmışdı. 1691-ci il iyunun 30-da Con Lokka yazdığı məktubda bildirdiyinə görə, sağ gözü ilə birbaşa Günəşə deyil, güzgüdəki Günəş təsvirinə çox qısa müddət baxmış, sonra qaranlıq otağa keçərək yaranan işıq təəssüratını və onu əhatə edən rəngli halqaları müşahidə etmişdi. Bu sınağı üç dəfə təkrarladıqdan sonra işıq təsviri gözündə yenidən canlanmış və sonradan parlaq obyektlərə baxanda da görünmüşdü; Nyuton özü bu təcrübənin gözləri üçün təhlükəli olduğunu yazırdı. Ayrı bir təcrübədə isə ucu küt bodkini göz alması ilə göz yuvasının sümüyü arasına, gözün arxa tərəfinə yaxın yerləşdirib təzyiq göstərmiş və rəngli dairələr müşahidə etmişdi. Bu alət gözün içinə və ya torlu qişaya yeridilməmişdi; Nyuton göz almasının formasına xaricdən təzyiq vasitəsilə təsir göstərməyə çalışırdı. Bu təcrübələr onun optik araşdırmalarının təcrübi və bəzən təhlükəli xarakterini göstərir.

Onun işinə bu dərəcədə dəyər verməsi ətrafındakıları heyrətə salırdı. Otaq yoldaşı Nikolas Vikins xatırlayırdı ki, Nyuton səhərlər yatağından yeni teoremlər kəşf etməyin verdiyi sevinclə, bütün gecəni yuxusuz keçirməyinə heç bir əhəmiyyət vermədən qalxırdı. Hətta Nyutonun yemədiyi, daha dəqiq desək toxunmadığı yeməkləri yeyən pişiyi isə həddindən artıq piylənmişdi. Bu məqamda Nyutonun pişiyi ilə bağlı məşhur bir rəvayəti yada salmaq yerinə düşər. Rəvayətə görə, bir gün Nyuton pişiklərinin otağa girib-çıxması üçün qapıda iki deşik açır: biri böyük pişik, digəri isə böyük pişiyin balası üçün. Məsələ burasındadır ki, bala pişik böyük dəlikdən rahat bir şəkildə keçə bilərdi. Yəni 2-ci bir dəliyə lüzum yox idi.

1689–1690-cı illərdə Kembric Universitetini təmsilən Parlamentin üzvü olsa da, Nyuton bu rolda demək olar ki, tamamilə səssiz qalmışdır; müzakirələrə qatıldığına dair heç bir rəsmi qeyd yoxdur. Ağızdan-ağıza keçən bir rəvayətə görə, o, bütün fəaliyyəti boyu cəmi bir dəfə söz alıb, bunu da sadəcə otaqda cərəyan hiss etdiyi üçün xidmətçidən pəncərəni bağlamasını xahiş etmək üçün etmişdi. Bu hekayənin doğruluğu sübut olunmasa da, Nyutonun ictimai-siyasi həyatdan nə qədər uzaq, öz daxili dünyasına qapanmış olduğunu simvolik şəkildə əks etdirir.

Nyuton həmçinin yaddaşını yaxşılaşdırmaqla məşğul idi; Xırda detalları belə unutmamaq üçün dağınıq və mürəkkəb qeydlər edərdi. Qeydlərini o qədər dağınıq aparırdı ki, hətta bəzən özü belə onları başa düşməkdə çətinlik çəkirdi.


Son

Nyuton ömrünün son illərində özünü yalnız elmi işlərinə deyil, həm də Kitabi-Müqəddəsi təfsir etməyə, xronologiyasını hazırlamağa və peyğəmbərləri şərh etməyə həsr etmişdi. O, dünyanın nə vaxt yaradıldığını hesablamağa çalışmışdı. Onun üçün kainat Tanrının varlığının və suverenliyinin ən böyük sübutu idi. Həyatının son günlərində Nyuton həddən artıq varlanmışdı və pul paylayırdı. Özünün daha çox pula ehtiyacı olduğu vaxtlarda belə o, yaxınlarına və uzaq qohumlarına əl tutmuşdu. O, 1727-ci ildə, 20 mart tarixində Londondakı evində 84 yaşında vəfat etmiş, 28 martda Vestminster Abbatlığında dəfn edilmişdi. Qeyd etmək yerinə düşər ki, onun “iki doğum tarixi” olduğu kimi, “iki ölüm və dəfn tarixi” var. Müasir Qriqorian təqviminə görə o, 31 mart 1727-də vəfat etmiş, 8 aprel 1727-də dəfn edilmişdir. Onu da deyim ki, onun müəllimi İsaak Barrou da məhz burada - Abbatlıqda dəfn edilmişdi. Tabutu Kral Cəmiyyətinin əksər üzvləri tərəfindən məzara qədər müşayiət edilmişdi. Lord Kansler, Montros və Roxburq hersoqları, həmçinin Pembrok, Sasseks və Maklesfild qrafları tabut daşıyıcıları idilər. Ser Maykl baş yasçı idi.

Nyuton onu dahiliyə yüksəldən kəşfləri ilə yanaşı, qəribə şəxsiyyəti ilə də yadda qalmışdır. O, heç vaxt öz ruhunun dərinliklərini tam araşdırmamış, lakin bəşəriyyət tarixinin ən böyük dahilərindən biri olmağı bacarmışdır. Eynşteynin düzəlişlərinə baxmayaraq, gündəlik həyatda istifadə etdiyimiz fizikanın böyük hissəsi hələ də Nyutonun qurduğu kainatın içində işləyir. Unutmamalıyıq ki, Nyuton saf dahi deyildi; o, ziddiyyətli bir qəhrəman, əsrləri qabaqlayan riyaziyyatçı, gizli kimyagər və bir teoloq kimi öz qaranlıq hissləri və tənhalığı ilə daim mübarizə aparırdı. Bəli, bu Nyutonun hekayəsi idi və bitdi.

← Elm Ağacı Platformasına qayıt